خانه > احکام > احکام جامع وضو

احکام جامع وضو

 

دانستن احکام شرعی یکی از مسائل ضروری و از جمله واجبات زندگی ما مسلمانان است به همین دلیل تصمیم گرفتم در ادامه مطالب احکام شرعی مجموعه ی “احکام جامع وضو” مطابق با فتوای ده تن از مراجع عظام تقلید را تقدیم بینندگان وبلاگم بکنم.

قبل از مطالعه متن پرسش و پاسخ ها دانستن چند نکته ضروری است:

۱٫ برا تایپ این مجموعه وقت زیادی صرف شده لذا انتظار می رود دوستان سایبری حق کپی رایت را رعایت کنند.

۲٫ در این مجموعه به ۸۴ پرسش مبتلابه در ارتباط با احکام وضو پاسخ داده شده است.

۳٫ در تنظیم این متن، نظر حضرت امام خمینی ـ قدس سرّه ـ به عنوان اوّلین فتوا آمده و فتاوای دیگر مراجع بزرگوار ـ که نامشان به ترتیب حروف الفبایی در ذیل می آید ـ پس از آن ذکر گردیده است.

۴٫ در این متن تنها به ذکر اسامی مراجع بزرگوار به اختصار اکتفا شده است، لذا از ساحت آن بزرگوارن پوزش می طلبیم و از درگاه خداوند متعال برای ایشان، دوام عزت و سلامتی مسألت داریم.

۵٫ این مجموعه را از کتاب «احکام وضو، غسل و تیمم» تألیف محقق گرانقدر حجه الاسلام سیّد مجتبی حسینی ـ زید عزّه ـ که جلد۳۰ از مجموعه کتاب های پرسش ها و پاسخ های دانشجویی است اقتباس کردیم.

احکام جامع وضو

اهمیت و کیفیت وضو

س۱٫ معنای وضو و کیفیت وضو گرفتن را بیان کنید؟

«وضو» در لغت به معنای نظافت و پاکیزه کردن است[۱] و در اصطلاح فقه عبارت است از: شستن مخصوصی؛ که می توان آن را به دو صورت انجام داد: ترتیبی و ارتماسی.

وضوی ترتیبی بدین صورت است که به قصد قربت و اطاعت از فرمان خدا، ابتدا صورت و سپس دست راست و بعد دست چپ را بشوید. آنگاه با رطوبتی که از شستن دست بر کف آن باقی مانده، سر را مسح کرده و سپس پای راست و در پایان پای چپ را مسح نماید.

وضوی ارتماسی عبارت است از فرو بردن صورت و دست ها در آب، به قصد وضو با مراعات شستن از بالا به پایین. گاهی ممکن است بین این دو شیوه تلفیق شود؛ به این معنا که صورت را ارتماسی و دست ها را ترتیبی بشوید. این شکل از وضو نیز صحیح است.[۲]

فلسفه وضو

س۲٫ اهمیت و فواید وضو را بیان کنید؟

به طور حتم وضو حکمت و علل متعددی دارد که از دید ما مخفی مانده است؛ ولی آنچه به ذهن می رسد این است که: «وضو» دارای دو فایده روشن است: ۱٫ فایده بهداشتی ۲٫ فایده معنوی.

از نظر بهداشتی شستن صورت و دست ها ـ آن هم چند بار در شبانه روز ـ اثر قابل ملاحظه ای در نظافت بدن دارد. مسح بر سر و روی پاها ـ که شرط آن رسیدن آب به موها یا پوست بدن است ـ سبب می شود این اعضا پاکیزه بمانند. ضمن اینکه تماس آب با پوست بدن، اثر خاصی در تعادل اعصاب (سمپاتیک و پارا سمپاتیک) دارد.

از نظر معنوی چون با قصد قربت و برای رضای خدا انجام می گیرد، اثر تربیتی و اخلاقی دارد؛ زیرا مفهوم کنایی وضو این است که «از فرق تا قدم در راه اطاعت تو گام بر می دارد».[۳] در این زمینه قرآن مجید می فرماید: (إِنَّ اللَّهَ یحُِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یحُِبُّ الْمُتَطَهِّرِین)؛ «خداوند توبه کنندگان را دوست دارد و پاکیزگان را ]نیز[ دوست دارد».[۴]

«طهارت» در آیه معنای گسترده ای دارد که هرگونه پاکیزگی مادی و معنوی را شامل می شود.

گرفتن وضو برای برخی کارها (مانند نماز)، واجب می باشد و برای دسته ای دیگر مستحب است.

موارد وجوب وضو

س۳٫ برای چه کارهایی باید وضو گرفت؟

همه مراجع: مهم ترین موارد وضو عبارت است از:

۱٫ طواف واجب کعبه ۲٫ سجده و تشهد فراموش شده ۳٫ نمازهای واجب (غیر از نماز میت) ۴٫ تماس بدن با نوشتن قرآن و اسم خداوند ۵٫ اگر نذر یا عهد کرده یا قسم خورده باشد که وضو بگیرد.[۵]

نیت وضو

س۴٫ برای وضو چگونه باید نیت کرد و چه چیزی باید گفت؟

همه مراجع: شرط وضو آن است که به قصد قربت؛ یعنی، برای خدا انجام دهد و لازم نیست آن را به زبان بگوید یا از قلب خود بگذراند؛ بلکه همین اندازه کافی است که اگر از او بپرسند «چه می کنی» بداند وضو می گیرد.[۶]

شستن صورت

س۵٫ آیا در وضو لازم است آب به همه صورت برسد، یا فقط به همان مقدار که پهنای دست آن را فرا می گیرد، کافی است؟

همه مراجع: در وضو لازم است پهنای صورت به مقداری که بین انگشت میانی و شست قرار می گیرد، شسته شود و برای آنکه اطمینان کند این مقدار به طور کامل شسته شده، باید کمی اطراف آن را نیز بشوید.[۷]

س۶٫ آیا هنگام شستن صورت در وضو، حتماً باید آب را از رستنگاه (محل روییدن مو) بریزیم و دست ها را از آرنج بشوییم یا اینکه می شود از پایین تر مثلاً بالای ابروها ریخت و بعد دست کشید؟

همه مراجع (به جز سیستانی): در شستن صورت، باید رستنگاه (جایی که موی سر بیرون می آید) نیز شسته شود ولی لازم نیست آب از رستنگاه ریخته شود؛ بلکه همین اندازه که عرفاً از بالا به پایین شسته شود، کافی است.[۸]

آیت الله سیستانی: شستن صورت، بنابر احتیاط واجب، باید با رعایت ترتیب از طرف بالا به پایین باشد و همین که در عرف گفته شود از بالا به پایین شسته شده، کافی است بنابراین اگر آب را بر ابتدای پیشانی ـ محلّ روییدن مو ـ بریزد سپس آن را بر هر دو طرف صورت به طور معمول به صورت خط منحنی جاری نماید، شستن از بالا به پایین صورت گرفته است و اگر فرد آب وضو را بر ابتدای پیشانی نریزد بلکه بر قسمتی پایین‌تر از آن مثل پایین پیشانی و محلّ ابروها بریزد سپس بلافاصله قسمت بالای پیشانی را که خشک مانده دست بکشد تا تر شود و بعد بر محلّ ریختن آب و پایین‌تر از آن دست بکشد و به این شستن هم اکتفاء نماید، بنابر احتیاط واجب چنین وضویی صحیح نیست!

بنابر این اگر کسی ‌این مسأله را رعایت نکرده از آنجا که حکم بنابر احتیاط واجب است، مانند سایر موارد احتیاط واجب، می‌‌تواند به مجتهد دیگری ‌که از سایر مجتهدین اعلم است، رجوع کند و اگر وی ‌رعایت این نکته را لازم نمی‌‌دانست، در این مسأله از او تقلید نماید تا وضوهایی ‌که گرفته و می‌‌گیرد بدون اشکال باشد. (به نقل از سایت معظّم له)

شستن دست ها

س۷٫ اگر هنگام وضو، به طور سهوی دست از پایین به بالا کشیده شود، آیا وضو صحیح است؟

همه مراجع: اگر عرفاً از بالا به پایین شسته شود، وضو صحیح است؛ هرچند بطور سهوی دست به طرف بالا کشیده شود.[۹]

س۸٫ آیا می توان برای وضو دست را از بالا به پایین (بدون دست کشیدن) زیر آب گرفت؟

همه مراجع: آری، رساندن آب به جاهایی که باید شسته شود، کافی است؛ هرچند با گرفتن زیر شیر آب باشد و دست کشیدن لازم نیست.[۱۰]

س۹٫ هنگام وضو اگر چند مرتبه دست بکشیم تا اطمینان پیدا کنیم که آب رسیده است، آیا اشکالی دارد؟

همه مراجع: چناچه به حد وسواس نرسد، اشکالی ندارد.[۱۱]

س۱۰: اگر دست ها را تا مچ شسته باشیم؛ آیا شستن دست ها از آرنج تا مچ کافی است؟

همه مراجع: خیر، باید بهد از شستن صورت ـ هنگامی که دست راست و دست چپ را می شوییم ـ تمام دست تا سر انگشت ها شسته شود و اگر تنها تا مچ بشوییم، وضو باطل است.[۱۲]

 دست کشیدن

س۱۱٫ آیا در وضو جریان آب بر اعضا واجب است، یا اینکه کشیدن دست تر بر آن کافی است؟

همه مراجع (به جز بهجت): باید تری دست به اندازه ای باشد که یا به واسطه کشیدن دست، کمی آب بر صورت و دست ها جاری شود و یا اینکه آب، این دو عضو را طوری فرا گیرد؛ که به آن شستن گفته شود.[۱۳]

آیت الله بهجت: بنابر احتیاط باید تری دست به اندازه ای باشد که به واسطه کشیدن دست، کمی آب بر صورت و دست ها جاری شود.[۱۴]

س۱۲٫ آیا در وضو، ملاک شستن، تنها آب ریختن است، یا باید علاوه بر آن، بر روی اعضای وضو نیز دست کشید؟

همه مراجع: ملاک شستن در وضو، رساندن آب به جاهایی است که باید شسته شود و دست کشیدن لازم نیست.[۱۵]

تبصره: دست کشیدن ـ که میان مردم رایج است ـ برای کسب اطمینان است که آب به جاهایی که باید شسته شود، رسیده و تمام عضو را فراگرفته است و چنانچه برای کسی از راه دیگری ـ مانند گرفتن دست زیر شیر آب ـ اطمینان حاصل شود، کافی است.

کیفیت شستن

س۱۳٫ در وضو، شستن صورت و دست ها تا چند مرتبه جایز است؟

آیات عظام امام، خامنه ای، فاضل و نوری: برای مرتبه اول واجب و مرتبه دوم جایز و مرتبه سوم وبیشتر از آن حرام است.[۱۶]

آیات عظام بهجت، سیستانی، صافی و وحید: برای مرتبه اول واجب و مرتبه دوم مستحب و مرتبه سوم و بیشتر از آن حرام است.[۱۷]

آیت الله تبریزی: برای مرتبه اول واجب و مرتبه دوم بنابر نظر مشهور مستحب است؛ ولی احتیاط واجب در دست چپ ترک مرتبه دوم است و برای مرتبه سوم و بیشتر از آن حرام است.[۱۸]

آیت الله مکارم: برای مرتبه اول واجب و بنابر احتیاط واجب ترک مرتبه دوم است و برای مرتبه سوم و بیشتر از آن، حرام است.[۱۹]

س۱۴٫ آیا شستن سه بار صورت و دست ها، وضو را باطل می کند؟

همه مراجع: شستن سه مرتبه صورت و دست راست، به قصد وضو حرام است؛ ولی وضو را باطل نمی کند و اگر دست چپ را سه مرتبه بشوید، مسح او اشکال پیدا کرده و وضو را باطل می سازد.[۲۰]

س۱۵٫ منظور از یک بار شستن در وضو چیست؟

آیات عظام امام، بهجت، تبریزی، فاضل و مکارم: منظور از یک بار شستن، آن است که تمام عضو را بشوید؛ خواه با یک مشت آب باشد یا چندین مشتو پس وقتی عضو به طور کامل شسته شد، یک مرتبه محسوب می شود.[۲۱]

آیات عظام خامنه ای، سیستانی، صافی، نوری و وحید: ملاک برای تعیین یک بار شستن، قصد انسان است. پس اگر به قصد شستن مرتبه اول مثلاً ده مرتبه آب ریزد اشکال ندارد و همه آنها شستن اول محسوب می شود.[۲۲]

اسراف در وضو

س۱۶٫ آیا اسراف در آب وضو باعث بطلان می شود؟

ج: همه مراجع: خیر موجب بطلان نمی شود؛ ولی اگر دست چپ را بیش از اندازه آب بریزد که برای مسح، آب وضو صدق نکند و آب جدید و خارج محسوب شود، وضو باطل می شود.[۲۳]

مسح سر

س۱۷٫ لطفاً جای مسح سر و مقدار مسح را مشخص کنید؟

همه مراجع: جای مسح سر جلوی سر (بالای پیشانی) است و کشیدن مسح از پشت سر یا دو طرف آن جایز نیست.[۲۴]

تبصره: به هر اندازه جلوی سر را مسح کند، کافی است؛ ولی احتیاط مستحب است که درازا به اندازه یک انگشت و از پهنا به اندازه پهنای سه انگشت، مسح کند.

س۱۸: آیا مسح سر لازم است با دست راست باشد؟

همه مراجع ( به جز خامنه ای، مکارم، صافی و وحید): مسح سر با دست راست واجب نیست؛ ولی بهتر است.[۲۵]

آیات عظام صافی، خامنه ای، مکارم و وحید: احتیاط واجب آن است که مسح سر با دست راست باشد.[۲۶]

س۱۹٫ اگر به جهت گرمی هوا یا جهات دیگر، برای مسح سر و پا رطوبتی در کف دست نمانده باشد، تکلیف چیست؟

 آیات عظام امام، صافی، فاضل، مکارم و نوری: از اعضای وضو رطوبت بگیرد و با آن مسح کند.[۲۷]

آیت الله بهجت: بنابر احتیاط واجب، باید نخست از رطوبت محاسن و ابرو بگیرد و اگر در آنها تری نبود، از دستها رطوبت بگیرد.[۲۸]

آیت عظام تبریزی، سیستانی و وحید: باید از محاسن خود رطوبت بگیرد و با آن مسح کند.[۲۹]

آیت الله خامنه ای: باید از رطوبت محاسن و ابرو رطوبت بگیرد و با آن مسح کند.[۳۰]

موهای بلند

س۲۰٫ خانم ها و یا کسی که موهای جلوی سرش بلند است و آن را بالای سر جمع می کند، چگونه در هنگام وضو مسح کند؟

همه مراجع: یا باید بیخ مو را مسح کند و یا فرق سر را باز کرده، پوست سر را مسح نماید.[۳۱]

مسح پا

س۲۱٫ مقدار مسح از درازا چقدر است؟

آیات عظام امام، بهجت، فاضل، مکارم، نوری و وحید: باید پا را از سر یکی از انگشت ها تا برامدگی روی پا، مسح کند و بنا بر احتیاط مستحب تا مفصل پا مسح نماید.[۳۲]

آیات عظام تبریزی و صافی: باید پا را از سر یکی از انگشت ها تا برآمدگی روی پا، مسح کند و بنابر احتیاط واجب تا مفصل پا مسح نمیاد.[۳۳]

آیات عظام خامنه ای و سیستانی: باید پا را از سر یکی از انگشت ها تا مفصل، مسح کند.[۳۴]

س۲۲٫ آیا در هنگام مسح، اگر سر یا پا تکان بخورد، وضو باطل می شود؟

همه مراجع: چنانچه دست را روی سر یا پا بکشد، وضو صحیح است؛ هرچند هنگام مسح، سر یا پا مختصری تکان بخورد.[۳۵]

س۲۳٫ آیا لازم است مسح پا بر روی شصت پا انجام گیرد؟

همه مراجع (به جز مکارم): لازم نیست مسح حتماً روی شصت پا انجام شود و مسح از سر یکی دیگر از انگشتان دیگر نیز کافی است.[۳۶]

آیت الله مکارم شیرازی: بعد از مسح سر نوبت مسح پاها مى رسد که باید با همان رطوبتى که در دست مانده روى پاها را از سر انگشت ها (غیر از انگشت کوچک که به تنهایی اشکال دارد) تا برآمدگى پشت پا، و بنابر احتیاط مستحب تا مفصل پا مسح نماید. (توضیح المسائل آیت الله مکارم شیرازی، مسأله ۲۷۲)

س۲۴٫ اگر در مسح پا سر انگشتان پا مسح نشود و کمی از بالاتر کشیده شود آیا این موضوع صحیح است؟

همه مراجع: اگر مسح پا شامل سر انگشتان پا نباشد وضو باطل است.

آیت الله مکارم شیرازی:شخصی که نمی دانسته باید نرمی انگشت پا را مسح نماید و این کار را انجام نداده، اگر همین اندازه که دست را صاف روی پا قرار داده و مسح کرده مانعی ندارد ولی از این به بعد بنابر احتیاط واجب آن قسمت را مسح کند.(استفتائات سایت آیت الله مکارم شیرازی)[۳۷]

مسح بر جوراب

س۲۵٫ آیا مسح بر روی جوراب نازک صحیح است؟

همه مراجع: مسح بر روی جوراب نازک باطل است (هرچند نازک باشد).[۳۸]

شک در مسح پا

س۲۶٫ اگر بعد از وضو شک کند که پاها را مسح کرده یا نه چه تکلیفی دارد؟

همه مراجع: نسبت به مسح پای راست به شک خود اعتنا نکند؛ ولی باید پای چپ را ـ چناچه به کار دیگری نپرداخته و یا از محل وضو نگذشته است ـ مسح کند. در غیر این صورت، به شک خود اعتنا نکند.[۳۹]

تکرار مسح

س۲۷: آیا در وضو، می توان مسح پا را دوباره پشت سر هم (بعد از خشک کردن آن) تکرار کرد؟

همه مراجع: اشکالی ندارد ولی باید از وسوسه اجتناب کرد.[۴۰]

شیر آب

س۲۸: بستن شیر آب در حال وضو چه حکمی دارد؟

همه مراجع: اشکال ندارد.[۴۱]

تبصره: بعد از آنکه شستن دست چپ تمام شد، اگر به شیر آب دست زده شود و آب وضو به رطوبت شیر غلبه نکند و با آن مسح انجام گیرد، وضو باطل می شود لذا بهتر است همیشه بعد از آب ریختن روی صورت یا دست ها و دست کشیدن، نخست شیر آب بسته شود و سپس روی صورت یا دست ها، دست کشیده شود.[۴۲]

آب خارج وضو

س۲۹٫ اگر رطوبت مسح سر به رطوبت صورت متصل شود؛ آیا وضو باطل می شود؟

همه مراجع: خیر، مسح و وضو صحیح است ولی نباید با آن قسمت از دست که به آب صورت برخورد نموده، پاها را مسح کند.[۴۳]

س۳۰٫ اگر در اثنای وضو، آبی خارج از آب وضو به دست و صورت بریزد؛ آیا وضو باطل است؟

همه مراجع: خیر باطل نمی شود؛ ولی اگر بعد از پایان شستن دست چپ، آبی خارج از وضو به کف دست راست یا چپ برسد و با آن مسح کند وضویش باطل می شود.[۴۴]

س۳۱٫ اگر هنگام مسح، رطوبتی از صورت به کف دست یا روی پا بچکد، آیا مسح صحیح است؟

همه مراجع: اگر رطوبت به روی پا بچکد آن را خشک کند و سپس مسح نماید و اگر به کف دست بچکد، می تواند با قسمت دیگر کف دست، سر و پا را مسح کند.[۴۵]

لاک ناخن پا

س۳۲٫ آیا بانوان می تواند همه انگشتان پای خود را لاک بزنند وو در هنگام وضو تنها یک انگشت کوچک پا را برای مسح بدون لاک نزده، نگه دارند؟

همه مراجع (به جز مکارم): آری، مقدار واجب مسح، تنها از سر یکی از انگشتان پا (هرچند انگشت کوچک پا) است.[۴۶]

آیت الله مکارم شیرازی: مسح کردن انگشت کوچک به تنهایی اشکال دارد. (توضیح المسائل آیت الله مکارم شیرازی، مسأله ۲۷۲)

شرایط وضو

س۳۳٫ شرایط وضو چیست؟

۱٫ آب وضو پاک باشد ۲٫ آب وضو مطلق باشد (مضاف نباشد) ۳٫ آب وضو مباح باشد (غصبی نباشد) ۴٫ ظرف آب وضو مباح باشد ۵٫ ظرف آب وضو طلا و نقره نباشد ۶ اعضای وضو پاک باشد ۷ برای وضو گرفتن وقت باشد ۸٫ با قصد قربت باشد ۹٫ ترتیب را رعایت کند ۱۰٫ پی در پی باشد ۱۱٫ در کارهای وضو از دیگری کمک نگیرد ۱۲٫ استعمال آب برای او مانعی نداشته باشد ۱۳٫ مانعی از رسیدن آب برای اعضای وضو نباشد.[۴۷]

طهارت اعضا

س۳۴٫ در وضو اگر کف پای انسان نجس باشد (ولی جای مسح نجس نباشد) و مسح کند؛ آیا وضو صحیح است؟

همه مراجع: آری، وضو صحیح است و نجاست کف پا ارتباطی با روی پا که جای مسح است، ندارد.[۴۸]

تبصره: نماز با لباس یا بدن نجس صحیح نیست، لذا باید قبل از نماز هر جایی از لباس یا بدن را که نجس است، تطهیر کرد.

س۳۵٫ اگر عضوی از اعضای وضو بعد از شستن آن و پیش از تمام شدن وضو نجس شود، تکلیف چیست؟

همه مراجع: اگر پیش از تمام شدن وضو، جایی را که شسته و یا مسح کرده، نجس شود، وضویش صحیح است؛ ولی تطهیر آن به جهت نماز صحیح است.[۴۹]

س۳۶٫ یکی از اعضای وضو نجس بود، تطهیر آن را فراموش کردم و وضو گرفتم، تکلیف چیست؟ آیا وضو صحیح است؟

همه مراجع (به جز بهجت و صافی): وضو باطل است و باید برای نماز و مانند آن، عضوی را که نجس بوده آب بکشید و دوباره وضو بگیرید.[۵۰]

آیات عظام بهجت و صافی: وضو باطل است و باید برای نماز و مانند آن، عضوی را که نجس بوده، آب بکشید؛ مگر آنکه بدانید با وضو گرفتن، پاک شده است.[۵۱]

خانه غیر مخمس

س۳۷٫ وضو گرفتن در خانه ای که صاحب آن خمس نمی دهد چگونه است؟ آیا این وضو صحیح است؟

همه مراجع (به جز تبریزی و سیستانی): اگر نمی دانید که خانه از پول غیر مخمس تهیه شده، وضو صحیح است.[۵۲]

آیات عظام تبریزی و سیستانی: گرفتن وضو در این خانه صحیح است.[۵۳]

کفش هم اتاقی

س۳۸٫ اگر کفش هم اتاقی خود را بدون رضایت او بپوشد و با آن وضو بگیرد چه حکمی دارد؟

همه مراجع: اگر اطمینان به رضایت دارد، اشکال ندارد و اگر بدون رضایت او این کار را انجام دهد، گناه کرده؛ ولی وضویش صحیح است.[۵۴]

وضو در دانشگاه

س۳۹٫ آیا جایز است در دانشگا وضو بگیریم و بیرون از دانشگاه نماز بخوانیم؟

همه مراجع: اگر آب دانشگاه برای خصوص وضو گرفتن در دانشگاه و نماز خواندن در آن وقف نشده، اشکال ندارد.[۵۵]

خشک بودن اعضا

س۴۰٫ آیا خشک بودن اعضای وضو، قبل از وضو لازم است؟

همه مراجع: خیر، لازم نیست؛ مگر جای مسح که باید خشک باشد.[۵۶]

تبصره: اگر رطوبت جای مسح بگونه ای کم باشد که رطوبت کف دست به آن غلبه کند اشکال ندارد.

وضو در حال تقیه

س۴۱٫ آیا در صورت مجبور بودن می توان به روش اهل سنت وضو گرفت و تکلیف چنین نمازهایی چه می شود؟

همه مراجع: آری؛ در موارد تقیه و اضطرار، می توان به روش غیر شیعه وضو گرفت. در این صورت نماز هم صحیح است.[۵۷]

وضو در ایام عادت

س۴۲٫ آیا وضو گرفتن در ایام عادت صحیح است و همان ارزش وضو در زمان عادی را دارد؟

همه مراجع: آری، وضو زن حائض صحیح است؛ ولی طاهر نمی شود و نمی تواند با آن نماز بخواند و یا دست به خط قرآن بزند.[۵۸]

زمان وضو

س۴۳٫ با یک وضو تا چه زمانی می توان نماز خواند؟

همه مراجع: تا زمانی که یکی از مبطلات وضو پیش نیامده باشد.[۵۹]

س۴۴٫ آیا قبل از اذان، می توان برای نماز وضو گرفت؟

همه مراجع: اگر وقت نماز نزدیک باشد و به قصد آمادگی برای نماز وضو بگیرد، اشکال ندارد و نیز می تواند پیش از وقت، به قصد داشتن طهارت وضو بگیرد و با آن نیز نماز بخواند.[۶۰]

شک در وضو

س۴۵٫ کسی که شک دارد وضو گرفته یا نه، آیا باید برای نماز وضو بگیرد؟

همه مراجع: آری، باید وضو بگیرد.[۶۱]

س۴۶٫ کسی که بعد از نماز شک می کند که قبل از نماز وضو گرفته یا نه، چه تکلیفی دارد؟

همه مراجع (به جز تبریزی، صافی و وحید): نمازی که خوانده صحیح است؛ ولی باید برای نمازهای بعدی وضو بگیرد.[۶۲]

آیات عظام تبریزی، صافی و وحید: چنانچه احتمال می دهد پیش از نماز به گرفتن وضو توجه داشته، نمازی که خوانده صحیح است؛ ولی باید برای نمازهای بعدی وضو بگیرد.[۶۳]

س۴۷٫ کسی که شک دارد وضویش باطل شده است یا نه چه حکمی دارد؟

همه مراجع: بنا می گذارد که وضویش باقی است.[۶۴]

س۴۸٫ اگر در بین نماز در صحت وضو شک کنیم، وظیفه مان چیست؟

همه مراجع: نباید به شک خود اعتنا کند.[۶۵]

فراموشی در وضو

س۴۹٫ اگر بعد از وضو یقین کنیم، یکی از اعمال وضو را انجام نداده ایم، وظیفه چیست؟

همه مراجع: اگر موالات وضو از بین نرفته است، محل فراموش شده و بعد از آن را باید بشویید یا مسح کنید و اگر موالات از بین رفته، باید از نو وضو بگیرید.[۶۶]

وضوی وسواس

س۵۰٫ آیا وضوی وسواس صحیح است؟

همه مراجع: اگر وضو را طول بدهد و به اندازه ای که رطوبت اعضای قبلی به طور کامل خشک شود و یا اینکه در شستن دست چپ زیاده روی کند، وضویش اشکال پیدا می کند.[۶۷]

س۵۱٫ در کارهای وضو بسیار شک می کنم، وظیفه ام چیست؟

همه مراجع (به جز تبریزی و وحید): نباید به شک خود اعتنا کنید (و مطابق متعارف مردم انجام دهید).[۶۸]

آیات عظام تبریزی و وحید: اگر به حد وسواس برسد، نباید به شک خود اعتنا کنید (و مطابق متعارف مردم انجام دهید).[۶۹]

وضوی زن و مرد

س۵۲٫ آیا وضوی زن و مرد تفاوت دارد؟

همه مراجع: خیر، تفوتی ندارد؛ تنها هنگام شستن دست، برای مرد مستحب است در شستن اول از قسمت ظاهر دست شروع کنید و در شستن دوم از قسمت باطن و داخلی آن. اما برای زن مستحب است بر خلاف آن عمل کند.[۷۰]

کمک در وضو

س۵۳٫ آیا انسان می تواند دیگری را در انجام دادن وضو، یاری دهد؟

همه مراجع: اگر در رساندن آب به اعضا و در شستن او کمک کند، وضویش باطل است.[۷۱]

س۵۴٫ اگر کسی با آفتابه یا هر وسیله ی دیگری به کف دست او آب بریزد ولی خودش صورت ودست ها را بشوید، آیا این وضو صحیح است؟

همه مراجع: آری، وضویش صحیح است؛ ولی این کار کراهت دارد.[۷۲]

وضوی معلول

س۵۵٫ چگونه فردای که داری یک دست است وضو بگیرد؟

همه مراجع: اگر دستش از آرنج قطع شده، نسبت به آن تکلیفی ندارد و تنها صورت و یک دست دیگر را بشوید، آنگاه سر و پا را با همان دست مسح کند.[۷۳]

س۵۶٫ انگشتان دست راست من قطع شد، حال چگونه وضو بگیرم؟ آیا می توان با دست چپ بجای دست راست وضو بگیرم؟

همه مراجع: شستن صورت با دست راست یا چپ مانعی ندارد و مسح با کف دست راست و یا با دست چپ انجام دهید. هر مقداری که از دست راست (آرنج به پایین) باقی است، باید شسته شود و نسبت به انگشت های بریده شده، تکلیفی ندارید.[۷۴]

وضوی جبیره ای

س۵۷٫ کسی که یک دستش شسکته و داخل گچ است؛ چگونه وضو بگیرد؟

آیات عظام امام، خامنه ای، سیستانی، صافی، فاضل و نوری: باید وضوی جبیره ای بگیرد.[۷۵]

آیت الله بهجت: باید وضوی جبیره ای بگیرد و بنابر احتیاط واجب تیمم هم بکند.[۷۶]

آیات عظام تبریزی، مکارم و وحید: بنابر احتیاط واجب، باید هم وضوی جبیره ای بگیرد و هم تیمم کند.[۷۷]

تبصره: جبیره؛ یعنیف پارچه و پمادی که روی محل زخم یا شکستگی گذاشته می شود. شخص یاد شده می تواند وضوی جبیره ای را به این شکل انجام دهد: ابتدا صورت را (با دست چپ و یا با گرفتن زیر شیر و یا فرو بردن در آب) بشویید و سپس دست راست وضوی جبیره ای دهد (با دست مرطوب بر روی آن بکشید) و بعد دست چپ را مانند صورت بشویید، آنگاه با رطوبت دست چپ سر و روی پاها را مسح کند.

خوردن هنگام وضو

س۵۸٫ اگر در حین وضو چیزی بخوریم، وضویمان درست است؟

همه مراجع: خوردن چیزی در حال وضو اشکال ندارد؛ ولی بهتر است از کارهایی که حضور قلب را در هنگام وضو از بین می برد، پرهیز شود.[۷۸]

وضو در دستشویی

س۵۹٫ وضو گرفتن در دستشویی هایی که فاضلاب آن به چاه توالت ریخته می شود چه حکمی دارد؟

همه مراجع: وضو گرفتن اشکالی ندارد؛ ولی مکروه است.[۷۹]

راه رفتن در وضو

س۶۰٫ اگر هنگام کشیدن مسح سر راه برویم، وضو باطل می شود؟

همه مراجع: راه رفتن در حالت مسح اشکال ندارد.[۸۰]

موانع وضو

بررسی اعضای وضو

س۶۱٫ آیا لازم است شخص هنگام وضو، اعضای وضو را بررسی کند؟

همه مراجع: خیر لازم نیست؛ مگر آنکه احتمال دهد به اعضای وضو، چیزی چسیبیده و احتمالش نیز نزد مردم به جا باشد (مانند رنگکار و خطاط).[۸۱]

مانع وضو

س۶۲٫ اگر بعد از وضو، در اعضا مانعی ببینیم، چه کنیم؟

همه مراجع (به جز سیستانی، مکارم و وحید): اگر ندانید موقع وضو بوده یا بعد پیدا شده، وضویتان صحیح است؛ ولی اگر در وقت وضو، به مانع توجه نداشته اید، بنابر احتیاط واجب، دوباره وضو بگیرید.[۸۲]

آیت الله سیستانی: اگر ندانید موقع وضو بوده یا بعد پیدا شده، وضویتان صحیح است؛ ولی اگر در وقت وضو، به مانع توجه نداشته اید، بنابر احتیاط مستحب، دوباره وضو بگیرید.[۸۳]

آیات عظام مکارم و وحید: اگر ندانید موقع وضو بوده یا بعد پیدا شده، وضویتان صحیح است؛ ولی اگر در هنگام وضو به آن توجه نداشته اید، باید دوباره وضو بگیرید.[۸۴]

شک در مانع

س۶۳٫ اگر در هنگام وضو شک داشته باشیم که چیزی مانع رسیدن آب به بدن است، تکلیف چیست؟

همه مراجع: باید آن را برطرف کند، یا به گونه ای آب را به زیر آن برساند.[۸۵]

لاک ناخن

س۶۴٫ آیا لاک ناخن، مانع از انجام وضو است؟

همه مراجع: آری، لاک ناخن، مانع وضو است.[۸۶]

چرک ناخن

س۶۵٫ بلند گذاشتن ناخن در وضو چه حکمی دارد؟

همه مراجع: اگر ناخن بیشتر از معمول بلند باشد، باید چرک زیر مقداری که از معمول بلندتر است، برطرف و شسته شود.[۸۷]

تبصره: چرک زیر آن مقداری از ناخن که بلندتر از معمول بلندتر است، جزء ظاهر محسوب می شود؛ از این رو باید برطرف شود.

س۶۶٫ اگر چرکی زیر ناخن باشد که مانع رسیدن آب می شود، آیا وضو صحیح است؟

همه مراجع: اگر چرک در قسمت ظاهر ناخن نباشد، وضو صحیح است.[۸۸]

مواد آرایشی

س۶۷٫ مداد چشم و ریمل در هنگام وضو چه حکمی دارد؟

همه مراجع: برای وضو، ریمل و مداد بیرون چشم ـ اگر جرم داشته باشد ـ باید برطرف شود؛ ولی برطرف کردن مقداری که داخل چشم است، لازم نیست.[۸۹]

تبصره: بعد از برطرف کردن جرم مواد آرایشی، باقی ماندن رنگ آن مانع وضو نیست.

کرم پوست

س۶۸٫ آیا مالیدن کرم به دست و صورت، مانع وضو می شود؟

همه مراجع: اگر به حدی باشد که مانع رسیدن آب به پوست نباشد، اشکال ندارد.[۹۰]

تبصره: تشخیص این امر به عهده عرف است.

ژل مو

س۶۹٫ مسح سر بر موهای روغن زده شده، چگونه است؟

همه مراجع: اگر روغن و ژل به قدری زیاد نباشد که مانع  از رسیدن آب وضو (در حال مسح) به پوست یا بیخ موهای جلوی سر یا موها باشد، اشکال ندارد.[۹۱]

رنگ مو

س۷۰٫ آیا رنگ مو و حنا و رنگ پوست میوه ها، مانع وضو است؟

همه مراجع: رنگ بدون جرم مانع نیست.[۹۲]

رنگ خودکار

س۷۱٫ آیا رنگ خودکار مانع از صحت وضو است؟

همه مراجع: اگر جرم داشته باشد، مانع است و باید برای وضو، برطرف شود.[۹۳]

تبصره: آیت الله مکارم می گوید: در مورد جوهر خودکار به این نتیجه رسیده اند که جرم ضعیفی دارد و مانع از رسیدن آب به پوست نیست.[۹۴]

موی مصنوعی

س۷۲٫ آیا مسح بر کلاه گیس جایز است؟

همه مراجع: خیر، باید کلاه گیس را برای مسح بردارد.[۹۵]

س۷۳٫ آیا ترمیم یا کاشتن موی مصنوعی در سر و یا ابرو ـ که مانع وضو یا غسل است ـ اشکال دارد؟

همه مراجع: اگر مانع رسیدن آب به بدن باشد، کاشتن مو اشکال دارد.[۹۶]

تبصره: کاشت مو به دو صورت انجام می گیرد:

۱٫ با چسب و مانند آن به گونه ای که مو سر و ابرو ترمیم می شود.

۲٫  بدون چسب و مانند آن در سر و ابرو کاشته می شود. در این روش مو شبیه سوزن نازک از زیر پوست بیرون می آید.

در روش اول آب به طور متعارف به بدن نمی رسد ولی در روش دوم مو جزو بدن گردیده و به طور طبیعی مانع رسیدن آب به بدن نمی شود.

س۷۴٫ چنانچه شخصی موی مصنوعی در سر کاشته باشد، تکلیف وضوی او چه می شود؟

همه مراجع: اگر موی مصنوعی به گونه ای کاشته شده؛ که از پوست جلوی سر یا موی طبیعی کوتاه جلوی سر، به اندازه صدق مسح باقی گذاشته، همان را مسح کند، کافی است.

س۷۵٫ اگر موی مصنوعی در سر و یا ابرو به گونه ای کاشته شده باشد که قابل رشد و نمو باشد، آیا برای وضو اشکال دارد؟

همه مراجع: اگر جزء بدن گردد و رشد و نمو کند، اشکال ندارد و وضو صحیح است.[۹۷]

س۷۶٫ اگر شخص در سر و یا ابروی خود مو ترمیم کرده باشد، به گونه ای که مانع رسیدن آب به بدن و یا صدق مسح سر گردد، تکلیف چیست؟

آیات عظام امام، خامنه ای و نوری: اگر برداشتن آن باعث عسر و حرجی شود که به طور معمول قابل تحمل نیست، مسح بر روی آن کفایت می کند.[۹۸]

آیات عظام بهجت و تبریزی: باید آن را برای وضو برطرف سازد و اگر ممکن نباشد، باید وضوی جبیره ای بگیرد.[۹۹]

آیت الله سیستانی: بنابر احتیاط واجب باید آن را برطرف سازد و اگر ممکن نباشد، باید تیمم کند.[۱۰۰]

آیت الله صافی: باید آن را برای وضو برطرف سازد و اگر ممکن نباشد، افزون بر وضوی جبیره ای تیمم هم بکند.[۱۰۱]

آیت الله فاضل، مکارم و وحید: باید آن را برای وضو برطرف سازد و اگر ممکن نباشد، وضوی جبیره ای بگیرد و بنابر احتیاط تیمم هم بکند.[۱۰۲]

س۷۷٫ شخصی به خاطر نداشتن ابرو، در محل آن مو کاشته است، تکلیف وضو او چیست؟

همه مراجع: اگر به گونه ای کاشته شده که مانع رسیدن آب به بدن نگردد، اشکال ندارد.[۱۰۳]

خال کوبی

س۷۸٫ آیا خالکوبی در اعضا، یا تاتوی ابرو مانع وضو و غسل است؟

همه مراجع: خیر، مانع وضو نیست.[۱۰۴]

مبطلات وضو

خواب

س۷۹٫ خواب در چه حدی وضو را باطل می کند؟

همه مراجع: اینکه چشم نبیند و گوش نشنود و اگر فاقد یکی از این دو مشخصه باشد، وضو باطل نمی شود.[۱۰۵]

باد معده

س۸۰٫ وضوی کسی که از خروج باد معده خودداری می کند، چه حکمی دارد؟

همه مراجع: وضوی او باطل نیست.[۱۰۶]

س۸۱٫ اگر در حین وضو یا نماز، شک در خروج باد معده کند، وظیفه اش چیست؟

همه مراجع: نباید به شک خود اعتنا کند.[۱۰۷]

ترشحات بانوان

س۸۲٫ آیا ترشحات معمولی خانم ها، وضو را باطل می کند؟

همه مراجع: خیر، مگر آنکه به منی یا بول بودن آن یقین پیدا کند.[۱۰۸]

نگاه به نامحرم

س۸۳٫ نگاه به نامحرم در حالت وضو، باعث بطلان وضو می شود؟

همه مراجع: نگاه عمدی به نامحرم، حرام است؛ ولی باعث بطلان وضو نمی شود.[۱۰۹]

س۸۴٫ وضو گرفتن زن در جایی که مرد نامحرم او را می بیند، چگونه است؟

همه مراجع: گناه کرده؛ ولی وضویش صحیح است.[۱۱۰]


[۱]. لسان العرب، واژه وضأ.

[۲]. توضیح المسائل مراجع، م۲۶۰- ۲۳۶

[۳]. تفسیر نمونه، ج۴، ص۲۹۱

[۴]. بقره، آیه۲۲۲

[۵]. توضیح المسائل مراجع، م ۳۱۶؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۱۷؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۲۲ و دفتر: خامنه ای

[۶]. توضیح المسائل مراجع، م ۲۸۲؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۸۳؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۸۸  و دفتر: خامنه ای

[۷]. توضیح المسائل مراجع، م ۲۳۷؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۳۸؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۴۳  و دفتر: خامنه ای

[۸]. امام، سیستانی فاضل، مکارم و نوری، تعلیقات علی العروه، افعال وضو، الاول؛ وحید، منهاج الصالحین، ج۲، کیفیه الوضو، الاول؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج۱، کیفیه الوضو، الاول؛ بهجت، وسیله النجاه، ج۱، م۸۰ صافی، هدایه العباد، ج۱، م۹۱

[۹]. امام، استفتائات، ج۱، س۱۶؛ صافی، جامع الاحکام، ج۱، س۹۷؛ فاضل، جامع المسائل، ج۲، س۱۱۰؛ دفتر: مکارم، سیستانی، تبریزی، نوری و خامنه ای

[۱۰]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، الاول

[۱۱]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، الاول و مسأله۴۷

[۱۲]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، الاول و م۱۳؛ توضیح المسائل مراجع، م ۲۴۷؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۴۸؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۳؛ دفتر: خامنه ای

[۱۳]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو؛ توضیح المسائل مراجع، م ۲۴۴؛ خامنه ای اجوبه، س۱۲۴؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۰

[۱۴]. بهجت، توضیح المسائل مراجع، م۲۴۴

[۱۵]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، الاول

[۱۶]. امام، فاضل و نوری، توضیح المسائل مراجع، م۲۴۸ و خامنه ای، اجوبه، س۱۰۲

[۱۷]. بهجت، صافی و سیستانی، توضیح المسائل مراجع: م۲۴۸؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۴

[۱۸]. تبریزی، توضیح المسائل مراجع، م۲۴۸

[۱۹]. مکارم، توضیح المسائل مراجع، م۲۴۸

[۲۰]. امام، استفتاءات، ج۱، س۳۵؛ صافی جامع الاحکام، ج۱، س۹۰؛ فاضل، جامع المسائل، ج۱، س۱۱۳؛ مکارم استفتاءات، ج۱، س۶۱ و ۶۴؛ نوری، استفتاءات، ج۲، س۳۹؛ دفتر: سیستانی، بهجت، خامنه ای و وحید.

[۲۱]. توضیح المسائل مراجع، م۲۸۴

[۲۲]. نوری، توضیح المسائل، م۲۴۹؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۴؛ توضیح المسائل مراجع، م۲۴۸ و خامنه ای، اجوبه، س۱۰۲

[۲۳]. العروه الوثقی، افعال الوضو، م۴۵ و ۴۷؛ مکارم، استفتاءات، ج۱، س۶۳ و تعلیقات علی العروه، اقعال الوضو، م۴۵ و فاضل، جامع المسائل، ج۲، س۱۳۲

[۲۴]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۰؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۵۱؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۶ و دفتر: خامنه ای.

[۲۵]. توضیح المسائل مراجع، م۲۴۹

[۲۶]. صافی، توضیح المسائل مراجع، م۲۴۹؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۵؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۱۳؛ مکارم، توضیح المسائل، م۲۶۹

[۲۷]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۷

[۲۸]. بهجت، توضیح المسائل مراجع، م۲۵۷

[۲۹]. وحید، توضیح المسائل، م۲۶۳؛ تبریزی و سیستانی، توضیح المسائل مراجع، م۲۵۷

[۳۰]. خامنه ای، اجوبه، س۱۱۳

[۳۱]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۱؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۷؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۵۲؛ و دقتر: خامنه ای.

[۳۲]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۲؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۵۳ و وحید، توضیح المسائل، م۲۵۸

[۳۳]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۲

[۳۴]. همان؛ خامنه ای، اجوبه الاستفتاءات، س۱۱۱

[۳۵]. العروتی الوثقی، ج۱، افعال الوضو، م۳۰

[۳۶]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۳؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۸؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۵۴؛ دفتر: خامنه ای

[۳۷]. خامنه ای، س۱۰۵؛ توضیح المسائل مراجع، م۲۵۲؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۵۳ و وحید، توضیح المسائل، م۲۵۸

[۳۸]. خامنه ای، اجوبه، س۱۱۴؛ توضیح المسائل مراجع، م۲۵۹؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۶۵

[۳۹]. العروه الوثقی، ج۱، شرایط الوضو، م۴۵

[۴۰]. مکرام، استفتاءات، ج۲، س۶۷؛ فاضل، جامع المسائل، ج۲، س۱۱۶؛ دفتر: همه مراجع

[۴۱]. امام، استفتاءات، ج۱، س۳۴؛ العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، م۴۳؛ نوری، استفتاءات، ج۲، س۴۳؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۱۲

[۴۲]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، م۵

[۴۳]. تبریزی، استفتاءات، س۱۸۱؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۴۲؛ امام، استفتاءات، ج۱، س۵۱؛ سیستانی، مکارم، فاضل و نوری، تعلیقات علی العروه، ج۱، احکام الوضو، م۲۵؛ وحید، منهاج الصالحین، ج۲، م۹۲؛ صافی، هدایه العباد، ج۱، افعال الوضو، م۵

 العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، م۵

[۴۵]. دفتر: همه مراجع

[۴۶]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۲؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۵۸؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۵۳ و خامنه ای، اجوبه، س۱۱۱

[۴۷]. توضیح المسائل مراجع، شرایط وضو

[۴۸]. العروه الوثقی، ج۱، شرائط الوضو، م۲

[۴۹]. توضیح المسائل مراجع، م۲۷۶؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۸۲؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۳۲

[۵۰]. امام، نوری، فاضل، مکارم و سیستانی، تعلیقات علی العروه، ج۱، شرائط الوضو، الثانی؛ وحید و تبریزی، توضیح المسائل، شرائط وضو، شرط ششم؛ دفتر: خامنه ای

[۵۱]. بهجت و صافی، توضیح المسائل مراجع، م۲۷۸

[۵۲]. توضیح المسائل مراجع، شرائط وضو، شرط سوم و چهارم و م۱۷۹۵ و بهجت، توضیح المسائل، شرائط وضو، شرط سوم و چهارم و م۱۴۰۸؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۷۳ و ۱۷۹۱ و دفتر: وحید

[۵۳]. توضیح المسائل مراجع، شرائط وضو، شرط سوم و م۱۷۹۵

[۵۴]. امام، سیستانی، فاضل، توضیح المسائل مراجع، م۲۶۶؛ تبریزی، استفتاءات، س۱۵۹ و دفتر: همه مراجع

[۵۵]. توضیح المسائل مراجع، م۲۶۷ و ۲۶۸؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۷۳ و ۲۷۴؛ دفتر: خامنه ای

[۵۶]. توضیح المسائل مراجع، م۲۵۶؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۶۲؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۵۷؛ دفتر: خامنه ای

[۵۷]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، م۳۵

[۵۸]. العروه الوثقی، ج۱، باب الوضوءات المستحبه، م۲

[۵۹]. توضیح المسائل مراجع، م۳۲۳؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۲۸؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۲۴؛ دفتر: خامنه ای

[۶۰]. توضیح المسائل مراجع، م۳۲۰؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۲۶؛ نوری، استفتاءات، ج۱، س۴۲

[۶۱]. توضیح المسائل مراجع، ج۱، م۳۰۱؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۰۷؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۰۲؛ دفتر: خامنه ای

[۶۲]. توضیح المسائل مراجع، م۳۰۳؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۰۴؛ دفتر: خامنه ای

[۶۳]. توضیح المسائل مراجع، م۳۰۳؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۱۰

[۶۴]. توضیح المسائل مراجع، م۳۰۰؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۰۶؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۰۱ و دفتر: خامنه ای

[۶۵]. العروه الوثقی، ج۱، شرائط الوضو، م۴۵

[۶۶]. العروه الوثقی، ج۱، شرائط الوضو، م۴۵

[۶۷]. العروه الوثقی، م۴۷

[۶۸]. توضیح المسائل مراجع، م۲۹۹؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۰۰؛ دفتر: خامنه ای

[۶۹]. وحید، توضیح المسائل، م۳۰۵ و تبریزی، توضیح المسائل مراجع، م۲۹۹

[۷۰]. العروه الوثقی، ج۱، بعض مستحبات الوضو، العاشر؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۴۶

[۷۱]. العروه الوثقی، شرائط الوضو، التاسع

[۷۲]. العروه الوثقی، شرائط الوضو، التاسع

[۷۳]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، الثانی

[۷۴]. العروه الوثقی، ج۱، افعال الوضو، الثانی

[۷۵]. توضیح المسائل مراجع، م۳۳۰؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۳۱ و دفتر: خامنه ای

[۷۶]. توضیح المسائل مراجع، م۳۳۰

[۷۷]. توضیح المسائل مراجع، م۳۳۰؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۲۶

[۷۸]. العروه الوثقی، ج۱، شرائط الوضو و مستحبات الوضو، الرابع عشر

[۷۹]. العروه الوثقی، ج۱، مکروهات الوضو، الثالث

[۸۰]. همان، ج۱، م۲۵، شرائط الوضو، الحادی عشر

[۸۱]. توضیح المسائل مراجع، م۲۹۳؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۹۹ و نوری، توضیح المسائل، م۲۹۴

[۸۲]. توضیح المسائل مراجع، م۲۹۷؛ نوری، توضیح المسائل، م۲۹۸؛ دفتر: خامنه ای

[۸۳]. توضیح المسائل مراجع، م۲۹۷

[۸۴]. وحید، توضیح المسائل، م۳۰۳؛ و مکارم، توضیح المسائل، م۳۲۱

[۸۵]. توضیح المسائل مراجع، م۲۹۰؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۹۶ و نوری، توضیح المسائل، م۲۹۱

[۸۶]. تبریزی، استفتاءات، س۲۰۸ و دفتر: همه مراجع

[۸۷]. توضیح المسائل مراجع، م۲۹۱؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۹۷ و نوری، توضیح المسائل، م۲۹۲ و دفتر: خامنه ای

[۸۸]. توضیح المسائل مراجع، م۲۹۱؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۹۷ و نوری، توضیح المسائل، م۲۹۲ و دفتر: خامنه ای

[۸۹]. توضیح المسائل مراجع، م۲۴۲؛ وحید، توضیح المسائل، م۲۴۸ و نوری، توضیح المسائل، م۲۴۳ و دفتر: خامنه ای

[۹۰]. تبریزی، استفتاءات، س۱۵۲؛ سیستانی، سایت، وضو؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۰۴؛ فاضل، جامع المسائل، ج۱، س۱۲۵؛ امام، استفتاءات، ج۱، (وضو)، س۴۰؛ صافی، جامع الاحکام، ج۱، س۹۱ و ۱۰۶؛ دفتر: نوری، وحید، مکارم و بهجت.

[۹۱]. تبریزی، استفتاءات، س۱۵۴؛ صافی، جامع الاحکام، ج۱، س۱۰۶؛ فاضل، جامع المسائل، ج۱، س۱۲۵ و ۱۲۷؛ امام، استفتاءات، ج۱، (وضو)، س۴۲ و ۴۳؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۰۴ و ۱۱۴ و ۱۴۰؛ مکارم، استفتاءات، ج۱، س۶۹؛ سیستانی، سایت، وضو و دفتر: نوری، بهجت و وحید

[۹۲]. امام، استفتاءات، ج۱، س۴۲؛ فاضل، جامع المسائل، ج۱، س۱۲۷؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۴۰؛ تبریزی، استفتاءات، س۱۷۶ و دفتر: وحید، سیستانی، بهجت، صافی و نوری

[۹۳]. امام، استفتاءات، ج۱، س۴۱؛ صافی، جامع الاحکام، ج۱، س۹۳؛ فاضل، جامع المسائل، ج۱، س۱۲۴؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۴۱؛ تبریزی، استفتاءات، س۱۷۶؛ مکارم استفتاءات، ج۲، س۵۵؛ دفتر: بهجت، وحید، سیستانی و نوری

[۹۴]. استفتاءات، ج۲، س۵۵

[۹۵]. خامنه ای، اجوبه، س۱۰۱، صافی، جامع الاحکام، ج۱، س۱۰۵؛ تبریزی، استفتاءات، س۱۶۵ و دفتر: همه مراجع

[۹۶]. دفتر: همه مراجع

[۹۷]. دفتر: همه مراجع؛ صافی، جامع الااحکام، ج۱، س۱۰۵

[۹۸]. امام و نوری، توضیح المسائل مراجع، م۳۳۸؛ خامنه ای، اجوبه، س۱۰۱

[۹۹]. استفتاء از دفتر معظم له

[۱۰۰]. استفتاء از دفتر معظم له

[۱۰۱]. جامع الاحکام، ج۱، س۱۰۵

[۱۰۲]. استفتاء از دفتر معظم له

[۱۰۳]. دفتر: همه مراجع

[۱۰۴]. امام، استفتاءات، ج۱، س۴۴؛ تبریزی، استفتاءات، س۲۰۴؛ خامنه ای، اجوبه الاستفتاءات، س۱۴۴؛ مکارم، استفتاءات، ج۱، س۶۶؛ دفتر: وحید، بهجت، سیستانی، صافی و خامنه ای

[۱۰۵]. توضیح المسائل مراجع، ج۱، س۳۲۳؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۲۴ و دفتر: خامنه ای

[۱۰۶]. العروه الوثقی، ج۱، موجبات الوضو، اثالث

[۱۰۷]. توضیح المسائل مراجع، م۳۰۰؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۰۶؛ نوری، توضیح المسائل، م۳۰۱ و دفتر: خامنه ای

[۱۰۸]. العروه الوثقی، ج۱، باب الاستبراء؛ توضیح المسائل مراجع، م۷۳

[۱۰۹]. امام، استفتاءات، ج۱، س۷۱ و دفتر: همه مراجع

[۱۱۰]. امام، سیستانی، نوری، مکارم، و فاضل، تعلیقات علی العروه، ج۱، شرایط الوضو، م۳۰ و تبریزی، استفتاءات، س۱۵۸ و دفتر: خامنه ای، بهجت، صافی و وحید

منبع”http://hr-fallah.ir/?p=2730


6 + = یازده