خانه > موضوعات قرآنی > اهمیت و جایگاه ایثار از منظر قرآن و روایات

اهمیت و جایگاه ایثار از منظر قرآن و روایات

ایثار یک واژه عام است که در همه مکتب ها و فرهنگ ها وجود دارد اما در اسلام از یک برتری خاصی برخوردار است و هر تلاش و فداکاری و از خودگذشتگی را ایثار نمی گویند. ، بلکه ایثار در اسلام، پیش زمینه ای چون اخلاص و در راه خدا بودن، دارد. ایثار بیانگر رشد و معرفت انسانی است و این موقعی است که انسان به یک تکامل روحی دسترسی پیدا کند. ایثارگری از آنجایی که حامل پیام هایی همچون: خداخواهی، دین باوری، خدایابی، انسان دوستی و دگرخواهی، شهادت، رشادت، از خودگذشتگی، عزت و عظمت و…  است، در بین ما تقدس پیدا کرده است.

 الف) قرآن کریم با بیان شواهد و نمونه هایی، ایثار را در ابعاد مختلف ستوده است، ازجمله:

 ۱) حـضـرت ابـراهـیـم (ع) را به عنوان(بـنیانگذار ایثار)[۱] مى ستاید که از خدایان و بت هاى مـشـرکان بیزارى جسته ، ترسى به خود راه نداد و جان بر کف، بت ها را در هم شکست و فریاد برآورد که: “اُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ؛[۲] اف بر شما و بر چیزهایى که جز خدا مى پرستید!”

 هـمـچـنـیـن در جـریـان ذبـح حـضـرت اسـمـاعـیـل، وقـتـى ابـراهـیـم (ع) خـواب خـویـش را بـه عمل تبدیل کرد و از آن آزمایش الهى پیروزمندانه بیرون آمد، خداوند او را این گونه ستود: “سَلامٌ عَلى اِبْراهیمَ کَذلِکَ نَجْزِى الْمحْسِنینَ اِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنینَ؛[۳] سلام بر ابراهیم ، ما نیکوکاران را این چنین پاداش مى دهیم، او از بندگان مؤ من ما بود.”

 ۲) در بیان ایثار جانى حضرت على (ع)مى فرماید: “وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرى نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ؛[۴] و بعضى از مردم براى به دست آوردن خشنودى خدا جان خویش را فدا مى کنند.

 و در جاى دیگر ایثار مالى خاندان پیامبر(ص)را چنین مى ستاید: “وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یَتیماً وَ اَسیراً؛[۵] غذاى خویش را با آنکه آن را دوست دارند، به مسکین و یتیم و اسیر مى خورانند.”

هـمـچـنـیـن ازانـصـارـ کـه در حـال فـقـر، از بـرادران مـهـاجـر خـود، بـا تـقـسـیـم امـوال وخـانـه هـاى خـویش پذیرایى کردند و آنان را بر خود مقدّم داشتند ـ این گونه تمجید مى کند: “وَ یُؤْثِرُونَ عَلى اَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ؛[۶] دیگران را بر خود مقدم مى دارند، هر چند خود، فقیر و نیازمند باشند.

ب) از ایـثـار در روایـات بـه عـنـوان (خوى و خصلت ابرار و برگزیدگان الهى، نیکوترین احسان و اعلى مراتب ایمان) نام برده شده است، چنان که امیرمؤمنان علی (ع) می فرماید: “اَلاْ یثارُ سَجِیَّةُ الاْبْرارِ وَ شیمَةُ الاْخْیار؛[۷] ایثار خوى نیکوکاران و شیوه نیکان است. در جاى دیگر فرمود: “اَلاْیثارُ اَحْسَنُ الاِحْسانِ وَ اَعْلى مَراتِبِ الایمانِ؛[۸] ایثار نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان است .

ایثار واقعی ارتباط تنگاتنگی با مفهوم شهادت دارد و در حقیقت باید گفت این دو مفهوم از یکدیگر تفکیک ناپذیرند. آنجا که انسان مکتبی و دین مدار، خون پاکش را در راه پاسدارى از اسلام و ارزش هاى متعالی آن، تقدیم می کند، به بالاترین درجه ایثار رسـیـده و مـحـبـوب تـریـن مـقـام را نـزد خـدایش دارد؛ چـنـان کـه رسول خدا(ص) درباره ارزش خون پاک شهیدان راه خدا مى فرماید: “ما مِنْ قَطْرَةٍ اَحَبُّ اِلَى اللّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ قَطْرَةِ دَمٍ فى سَبیلِ اللّهِ؛[۹] هیچ قطره اى در پیشگاه خداوند، محبوب تر از قطره خونى که در راه خدا ریخته مى شود نیست.”

پاورقی_____________________

[۱] امام خمینى (ره) فرمود: حضرت ابراهیم (ع) بنیانگذار ایثار است. (صحیفه نور، ج ۱۹، ص ۵۳٫)

[۲] انبیاء، آیه ۶۷٫

 [۳] صافّات، آیات ۱۰۹ ـ ۱۱۱٫

 [۴] بقره، آیه ۲۰۷٫

 [۵] انسان، آیه ۸٫

 [۶] حشر، آیه ۹٫

 [۷] شرح غررالحکم، ج۲، ص ۱۶۴٫

 [۸] همان، ص ۳۱٫

 [۹] وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۸٫

اگر شهدا نبودند ایران مهد امنیت و افتخار نبود.
اگر شهدای مدافع حرم  نبودند کربلا و نجف از سوی صهیونیست‌ها، گروه‌های تکفیری و داعش مورد اهانت قرار می‌گرفت و عراق و شام زیر چکمه‌های صهیونیست‌ها می‌رفت.

امام حسن عسگری (ع) : دوستداران اهل بیت (ع) و منتظران مقدم امام زمان (عج) را توصیه به تقوای الهی می‌کنند. مادران، پدران، همسران و فرزندان شهدا، دستاورد فرزندان شما تقوی است.

جانباران پرافتخار، آزادگان صبور با تقوی برای ملت ایران افتخار آفرینی کردند  پدر و مادری ۴ فرزند خود را برای دفاع از حریم اسلام، ایران و انقلاب به دفاع می فرستد و این نشانه تقوی است.

چنانچه می‌خواهید راه شهیدان را ادامه دهید آراستگی به تقوا ادامه راه شهداست.

جامعه با تقوی اهل اعتدال و میانه‌روی است و از افراط و تفریط فاصله دارد ولایتمدار کسی است که اهل عمل صالح باشد و دوری از گناه کند.

دغدغه مقام معظم رهبری آن است که جامعه ما آراسته به عمل صالح و دوری از گناه باشد اعلام کرد: جوان انقلابی از گناه و معصیت فاصله دارد.

مدیر انقلابی راه امام (ره) را که راه عزت ایران و افتخار ملت است می‌پیماید و از گناه و معصیت دوری می‌کند مدیر انقلابی مدیری است که مطابق دستور عقل و شرع گام بر می‌دارد.

اکنون ما قله‌های بلندی را فتح کرده‌ایم و امروز ایران اسلامی در قله‌های رفیع از اقتدار سیاسی، رفاهی، علمی، امنیت و وحدت قرار دارد تمامی افتخارات ایران اسلامی با عزم و اراده ملت و شهدا فتح شده است.

قله‌های دیگری را نیز باید فتح کنیم  نباید در ایران اسلامی اثری از فقر و فساد باشد و باید اقتصاد پویا و ملت پرکار و پرتلاش در استان گیلان برقرار بوده و از همه منابع به شایستگی به نفع مردم استفاده شود.

باید از این دریای سرشار از ثروت استفاده کنیم و باید از سرزمین سبز درست بهره‌برداری کنیم اقتصاد علمی، اقتصاد دانش بنیان و مبتنی بر تلاش و سعی، راه را برای این عزت هموار می‌کند.

اقتصاد مقاومتی آن است که از همه سرزمین سرسبز به‌درستی استفاده شودتلاش مبتنی بر علم و ایمان کار دولتمردان است.

شهدا زینت برای اسلام، امام علی (ع)، ائمه معصومین (ع) زینت مسلمانان جهان، نظام اسلامی و مایه اقتدار مقام معظم رهبری هستند، خطاب به پدران و مادران شهدا افزود: مدرسه اهل بیت (ع) به فرزندان شما افتخار می‌کند.

شهدا با اقتدار و صلابت گام بر می‌داشتند و این مایه زینت و افتخار ملت ایران است  شهدا به اسلام آبرو دادند.

اگر ما راه شهدا را ادامه دهیم برای اسلام زینت و اگر فاصله بگیریم امامان معصوم (س) از ما روی بر می‌گردانندمردان، زنان، جوانان، مسئولان و آحاد ملت با عمل، اخلاق، پرداخت زکات، علم، دانش، ایثار، صمیمیت و همدلی مایه آبرو و عظمت مدرسه اهل بیت باشید
چرا بخودمون رحم نداریم
اعتقاد و توکل ما ضعیف شده ست.
ما در بهترین روزها و در بهترین ماه ها و مکان ها در جوار بارگاه منور رضوی در خدمت بهترین انسان های کره زمین شما ایثارگران دلیر قهرمان فرهنگ و هنر هستیم .

 تاریخ فداکاری و ایثار به زندگی بشر و همه ی دوران تاریخ انسان صحنه هایی از ایثار را داشته و دارد و همه  مکاتب و ادیان رزمندگان و فداکاران را دوست دارند و اسطوره هایشان نمونه های ایثار و فداکاری است .

 فداکاری را باید از قرآن یاد گرفت آنچه که از کربلا شنیده ایم و با همه ی وجود به آن عشق می ورزیم از مکتب اسلام و ایثار آن از قرآن گرفته شده است .

 خوابیدن حضرت علی (ع) در بستر پیامبر نمونه ای از فداکاری در قرآن ست ما پیرو مکتبی هستیم که امام حسین (ع) را داریم و طبیعی است که باید سرداران، امیران و بسیجیان و شهید حججی را داشته باشیم .

هرجا سخن از فداکاری است ریشه آن در قرآن است و فطرت پاک انسانی است.

در طول تاریخ اسلام اتفاقات زیادی رخ داده است یکی از ورق های پرافتخار تاریخ اسلام حرکت طوفانی ما به فرمان امام خمینی(ع) با نظام استبدادی است .

 آن که امروز تهاجم دشمن در عرصه فرهنگی اقتصادی سخت تر از جنگ سخت است.
عمده ترین شاخص های شهادت از منظر آیات قرآن و احادیث عبارتند از:
۱- ایمان به وحدانیت خداوند واقراربه رسالت رسول اکرم (ص) و التزام عملی بر آن.
۲- نیت بعنوان شرط اصلی پذیرش تمام عبادات و اعمال بعنوان انگیزه الهی جهاد د ر راه خدا .
۳- اطاعت از رهبری و تبعیت از مفهوم ولایت فقیه با توجه به روحیه ی فداکارانه . ( ولوی، ۱۳۷۸ ، ص( ۱۱
فضیلت های ایثار و شهادت در فرهنگ اسلامی
در نگرش اسلامی شهادت در راه خدا از قداست و اهمیت والائی برخوردار بوده و اولیاء خدا و برگزیدگان همواره در طلب آن بوده اند . (فکرت ، ۱۳۷۹ ،ص ۶۰ ) و این امر آنقدر ارزشمند است که می تواند برای شهید بعنوان متعالی ترین هدف تلقی شود . (جمالی ، ۱۳۸۱ ، ص ۱ ) با توجه به اینکه فضیلت های بی شماری را می توان به شهادت و ایثارگری برشمرددر اینجا فقط فهرست وار به تعدادی از این امتیازات اشاره می گردد :
۱- وعده ی بهشت بر طبق آیات قرآن و روایات معصومین
۲- کسب بالاترین نیکی
۳- تقرب در جوار الهی
۴- راحتی و آسودگی روح شهید
۵- استقبال بهشتیان از آنان
۶- احترام انبیاء نسبت به آنان
۷- شفاعت اطرافیان
۸- شریف ترین مرگ در راه خدا
۹- خداوند مسئول بازماندگان اوست
۱۰- آمرزش گناهان
۱۱- تماس با فرشتگان هنگام شهادت
۱۲- پوشیدگی بدن او با لباسهای بهشتی
۱۳- آسانی مرگ
۱۴- مردگان در راه خدا زنده اند (۱۶۷-
۱۵- معامله ی با خداوند) گوهری ، ۱۳۶۱ ، ص ۱۷۱ )

عمده ترین موانع باز دارنده ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه
یکی از بخش های فرهنگ غنی و ناب اسلام ، فرهنگ ایثار و شهادت می باشد( شهداء ۱۳۸۰ ، ص ۹۴ ) که شناخت صحیح و کافی درباره ی ابعاد گوناگون آن و اشاعه ی آن ، » در سطح جامعه علاوه بر شرایط و فضای مناسب فردی و اجتماعی نیازمند شناسائی و رفع “اصلی ترین موانع و عوامل باز دارنده” دراین ارتباط است که در این مجال ، فهرست واربه عمده ترین آنها اشاره می گردد تا بدین طریق بستر مناسبی جهت ترویج این فرهنگ در جامعه ایجاد گردد .
۱- عدم شناخت صحیح و کافی نسل های جدید از فرهنگ ایثار و شهادت بواسطه ی ایجاد شکاف بین نسل جوان با نسل شهداء و ایثار گران که منشأبخشی از مشکلات بوده و عدم پاسخگویی به شبهات فکری ایجاد شده برای نسل جوان در این زمینه.
۲- تهاجم فرهنگی دشمنان خارجی و داخلی در قالب تبلیغات سوء رسانه ای و جنگ نرم نسبت به عناصر اصیل فرهنگ اسلامی از جمله فرهنگ ایثار و شهادت و کمرنگ ساختن پیامدهای مثبت آن برای جامعه.
۳- وجود دغدغه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی در سطح جامعه و اولویت منافع فردی بر مصالح همگانی که منجر به تضعیف باورهای فرهنگی – اسلامی ( روحیه ی ایثار و شهادت طلبی ) در نزد اقشار مختلف جامعه می شود .
۴- نبود ارتباط کافی خانواده ها با سازمان های فرهنگی و مذهبی از جمله ؛ بنیاد شهید و امور ایثارگران و همینطور روابط اندک این مراکز با نهادهای علمی و پژوهشی خصوصاً دانشگاه ها و بالعکس و کمبود محسوس فعالیت های پژوهشی در این حوزه.
۵- ضعف در ساختار و محتوای سازمان ها و نهادهای مذهبی و فرهنگی مرتبط با امور ایثارگران و شهداء از قبیل ؛ ضعف در مدیریت ، برنامه ریزی ، کنترل ، نظارت ، آموزش ، تبلیغ و غیره و د همین رابطه وجود موازی کاری های متعدد که با اتلاف انرژی و منبع مادی و انسانی و نیز وجود بوروکراسی بی مورد در بین نهادهای مذکور به جهت تسلط برخی از افراد کم صلاحیت بر این مراکز که مانع بزرگی بر سر رسیدن به اهداف مورد نظر است .
۶- نهادینه شدن برخی رفتارهای غلط و افکار نادرست در اذهان بسیاری از مردم بخاطر عدم تبیین صحیح از فرهنگ ایثار و شهادت و نیز بر خوردهای تند و غلط در این ارتباط که موجب جبهه گیری می گردد .
۷- برخورد سلبی و غیر تربیتی با جوانان و عدم استفاده از زبان مناسب و ضعف در معرفی الگوهای عملی به آنان و کم توجهی به نقش سازنده ی آن ها به همراه محکم نبودن پایه های فکری و عدم درک صحیح از این مقوله ها .
۸- و نهایتاً ، عدم توجه به اولویت بندی ها، مقتضیات زمانی و عدم شناخت کافی از این موانع و راههای مقابله با آن .
فلذا پر واضح است تا زمانی که این موانع و چالش ها مرتفع نگردند ، هرگز نمی توان انتظار داشت ایثار و شهادت در جامعه اسلامی بطور کامل و صحیح اشاعه یابد .و این نیازمند بینش و تحلیلی جامعه شناختی و الهیاتی است

راه های دستیابی به فرهنگ ایثار وشهادت طلبی

جهت دستیابی به فرهنگ شهادت طلبی وظیفه ای برعهده یکایک افراد جامعه و وظیفه ای برعهده دست اندرکاران امور فرهنگی جامعه است. افراد جهت رسیدن به فرهنگ ایثار و شهادت باید چنین رویکردی به عملکرد خویش داشته باشند:

۱٫ باور داشت خدا و معاد در جهان بینی توحیدی؛

۲٫ آگاهی به فضیلت و جایگاه ارزشی جهاد و شهادت در آموزه های دینی؛

۳٫ آشنایی با الگوهای ایثارگری و شهادت؛

۴٫ بصیرت نسبت به برتری مکتب اسلام به ویژه مکتب تشیع بر سایر مکاتب؛

اما مسئولان امورفرهنگی دو شیوه و راهکار جهت بسترسازی برای فرهنگ شهادت درجامعه پیش رو دارند؛

الف. شیوه منفی و مبارزه با فرهنگ مهاجم بیگانگان و پاک سازی جامعه از ابزار و برنامه های فرهنگ مهاجم.

ب. شیوه مثبت که به معرفی و اشاعه فرهنگ اصیل اسلام ناب، الگوهای رفتاری، باورهای اعتقادی و اخلاقی؛ حماسه سازان و…، می پردازد.

تا سقوط دشمن

شهید امیر پریان
فرمانده ی شهید «حاج عبدالرضا شریفی پور» در بیابان خاطره ای می گفت: «در (والفجر ۸) به علت اینکه معبری باز نشده بود، مجبور شدیم در آب پیاده شویم. از طرفی دشمن ما را دیده بود و شدیداً روی ما آتش می ریخت. در این حین شهید «امیر پریان» فرمانده ی دسته، در حالی که دستش تیرخورده و آن را بالا گرفته بود، در آب پیاده شد و جلو می رفت و نیروها را هدایت می کرد. وی حاضر به عقب رفتن برای پانسمان دستش نشد و آن قدر ماند تا خط دشمن سقوط کرد. »

از گوش هایش خون جاری بود

شهید محمدرضا شاه حیدر
یکی از بچه های نوجوان دزفول می گوید: «در اوج درگیری با دشمن در عملیات «والفجر ۸» که نیروهای بعثی با تمام تجهیزات به ضد حمله دست زده بودند، ناگهان چشمم به برادر «محمدرضا شاه حیدر» از دوستان قدیمی و یکی از مسئولین بسیج نوجوانان افتاد که به قامت استوار بلند می شد و با «آر. پی. جی ۷» به پاتک دشمن پاسخ می داد.
وقتی دقت کردم، دیدم که از بس با «آر. پی. جی» شلیک کرده است، از دو گوشش خون جاری شده است و او اصلاً متوجه نیست. بعد از دقایقی که به خود آمد و متوجه گوشهایش شد، خم شد واز روی زمین، دو پوکه فشنگ کلاش برداشت و برای جلوگیری از خونریزی بیشتر در گوشهایش فرو کرد و دوباره به شکار تانک پرداخت. آن شهید وارسته در ادامه ی همان عملیات، پاداش جهاد خود را گرفت و به سوی خدا پر کشید.

با وجود جراحت شدید…

جاویدالاثر حاج احمد متوسلیّان
یکی از فرماندهان جنگ، درباره نقش حسّاس حاج احمد در عملیّات بیت المقدس می گوید: «اگر فرماندهی قاطع و عمل به موقع حاج احمد در روز اول عملیات بیت المقدس روی جاده اهواز- خرمشهر نبود، عملیات با مشکلات زیادی مواجه می شد. » او به رغم آن که از ناحیه ی پا به شدت مجروح شده بود، با صلابت و قدرت تمام، نیروهایش را از میدانهای مین و دیگر استحکامات دشمن عبور می دهد و با پایمردی و حماسه، ساعت یازده صبح سوم خرداد، وارد خرّمشهر می شود و عصر همان روز، در سخنان کوتاهی به رزمندگان تیپ می گوید:
«همه ی عزیزان ما که تا امروز در خون خود غوطه ور شده و به شهادت رسیده اند، برای حفظ اسلام عزیز بوده. هر چند داغ فراغ شان، جگر ما را سوزاند؛ اما خدا را شکر که بالاخره توانستیم امروز با آزادی خرّمشهر، قلب امام مان را شاد کنیم.»
خودش آر پی جی را بر دوش گرفت!
شهید حسین اسکندرلو
او مأموریت می یابد گردان زهیر را بازسازی کند. از سوی لشگر به او مأموریت داده می شود به همراه سه گردان در عملیّات «سیّدالشهدا» در منطقه ی عمومی «فکه» شرکت جوید. از آن جا که به حاج حسین تکلیف می شود، او تبعیت کرده و وارد منطقه می گردد. یکی از همرزمانش در این باره می گوید: «گردان را به منطقه بردیم. من و حاج حسین به شناسایی منطقه ی فکه رفتیم. عراق استحکامات قوی در منطقه زده بود. وضع منطقه آشفته بود. نیروها، در اثر حمله ی دشمن آسیب دیده بودند. از آن جا که تکلیف شده بود، خود را برای عملیّات آماده کردیم، از همان شب عملیّات، از حالات حاج حسین معلوم بود که شهید می شود. خودش هم می دانست. از آن جا که چندین بار مجروح شده بود و از ناحیه ی کمر همیشه در رنج بود، آن شب یک شال به کمرش بست و یک سخنرانی آتشین در مسجد، در جمع بچه ها کرد که همه با شور و حرارت لبیک گفتند. حاجی شوری غریب در بچه ها برانگیخت و همه را با بیان دلنشین شیدا کرد. همه حاجی را بوسیدند و از هم حلالیت خواستند. نیمه شب به طرف منطقه ی فکّه راه افتادیم. نیروها با ایثار تمام، موانع و سیم خاردارها را درهم شکستند و خودشان را به اولین خاکریز دشمن رساندند. حاج حسین خاکریز را بررسی کرد.
همان خاکریز اولیّه خط مرزها نبود. گردانهای دیگر نیز از سمت چپ و راست، با مشکل روبه رو شدند. دشمن سخت منطقه را زیر آتش گرفته بود، هر لحظه، یکی از نیروها به شهادت می رسید.
حاج حسین مانده بود و پانزده نفر دیگر، او تلاش می کرد با لشگر تماس بگیرد و وضع را اطلاع دهد، موفق نمی شد. شرایط لحظه به لحظه بحرانی تر می شد. در همان لحظه که تقسیم شدیم که از دو جناح حمله کنیم من زخمی شدم، حاجی شال کمرش را روی زخم من بست. خودش برخاست و آر پی جی را بر دوش گرفت. او هم تک تیرانداز قابلی بود و هم آر پی جی زن ماهری. در عین حال، مدیری دلسوز و کاردان بود. حاجی جلو رفت و تانکی را که بچه ها را اذیّت می کرد، به آتش کشید. حاجی رفت و من ماندم. گویا چندین تانک دشمن را می زند و آخر سر یک گلوله مستقیم تانک به او اصابت می کند. چند دقیقه ی بعد جنازه اش را آوردند. جنازه اش را روی یک خشایار گذاشتند. چند متری نرفته بود که گلوله ای به آن خورد و آتش گرفت. ما با هزار درد عقب آمدیم و جنازه ی حاج حسین، در منطقه ماند.»

چشم. الآن میآیم

من دقایقی رانمی شناختم ؛
ولی هر روز می دیدم که کسی می آید و چادرها و آبگیر ها را ترو تمیز می کند.
با خودم فکر می کردم که این شخص فقط چنین وظیفه ای دارد.
یک روز هر چه چشم به راهش بودم تا بیاید و باز به نظافت و انجام وظایفش بپردازد ، پیدایش نشد و احساس کردم که او از زیر کار شانه خالی می کند.
از این رو ، خود به سراغش رفتم و گفتم: «چرا امروز نیامدی؟!»
او در پاسخ گفت: «چشم الان می آیم.»
مجاهدینی که نظاره گر چنین صحنه ای بودند سخت ناراحت شدند و گفتند ، «تو چه می گویی؟ او فرمانده لشکر است.»
من کا از این نظر احساس شرمندگی می کردم ؛
در صدد عذر خواهی برآمدم.
اما او بود که کریمانه و با متانت گفت: «اشکال ندارد.»
و با خنده از کنار ماجرا گذشت……

( خاطره شهید خرازی )

قمقمه اش هنوزآب داشت….نمـــی خورد….

از سر کانال تا انتهای کانال می رفت و می آمد لب های بچه هارا باآب قمقمه اش ترمی کرد….

ریگ گذاشته بود توی دهنش که خشک نشود وبه هم نچسبد…

غبطه رهبری به یک شهید ( از خاطرات شهید نواب )

برای آخرین بار وقتی می خواست عازم بوسنی و هرزگوین شود تا به مسلمانان مظلوم آن دیار کمک نماید، محضر مقام معظم رهبری رسید.

معظم له از ایشان پرسیدند: چند وقت می خواهی در بوسنی بمانی؟

و او گفت: برای خدمت می روم و قصد برگشتن ندارم.

آقا فرمودند: به این فهم و شعور تو غبطه می خورم…..

پسرت را دیدی؟ ( از خاطرات شهید علی شرفخانلو )

آخرهای آذر بود که آمد . رفتم استقبالش گفت میرود پسرش را ببیند.
آمدیم دم خانه شان. سپرد بمانم  تا برگردد .
خیلی طول نکشید که برگشت . از در که آمد بیرون
پرسیدم : علی آقا ! گل پسرت را دیدی ؟
گفت : آره
گفتم : حالا به تو رفته یا به مادرش ؟
گفت نمی دانم
تعجبم را که دید ادامه داد: من که صورتش را نگاه نکردم ، فقط بغلش کردم ـ همین
انتظار هر جمله ای را ذاشتم ، الا این.
گفت : ترسیدم نگاهش کنم ، محبتش نگذارد برگردم

نصف لیوان آب

آب جیره بندی شده بود.آن هم از تانکری که یک صبح تا شب زیر تیغ آفتاب مانده بود.

مگر می شد خورد!

به من آب نرسید، لیوان را به من داد و گفت:

“من زیاد تشنم نیست ، نصفش رو خوردم.بقیه ش رو تو بخور ، گرفتم و خوردم.”

فرداش بچه ها گفتند که …..

اصلا جیره هر کس نصف لیوان آب بود.

ایثار در قرآن

ایثار ، به معنی از خودگذشتگی و مقدّم داشتن دیگران بر خود است.

واژه ایثار بر وزن اِفعال از ریشه «ا ث ر» و به معنای مقدّم داشتن دیگری بر خود است

اما گاه در معنایی وسیع‌تر به هرگونه ترجیح بین دو طرف گفته می‌شود
این مفهوم در اصطلاح به معنای مقدم شمردن دیگری بر خود در کسب سود و منفعتی یا پرهیز از ضرر و زیانی است که نهایت برادری و دوستی بین دو نفر را نشان می‌دهد.نقطه مقابل این خصلت انسانی را بخل دانسته‌اند که به معنای پرهیز از رساندن هرگونه سودی به دیگران است

، گرچه مساوات به معنای قرار دادن خویش در مرتبه‌ای همسان دیگران نیز مفهومی مقابل بخل به شمار می‌رود که البته در مقایسه با ایثار در رتبه‌ای پایین‌تر از آن قرار داشته و در نقطه وسط میان بخل و ایثار قرار دارد.

استعمال در قرآن

واژه ایثار در قرآن نیامده.
اما هم‌خانواده‌های آن از همین باب، ۵ بار در قرآن به‌کار رفته‌است.

ایثار در آیه نخست در مورد برگزیده شدن یوسف از میان برادرانش و در آیه دوم درباره بی‌توجهی ساحران به فرعون در برابر آیات الهی و در سومین آیه در مورد انصار که مهاجران را در نیازمندی‌ها بر خود مقدم می‌شمرند و در آیات چهارم و پنجم درباره مذمت ترجیح دنیا بر آخرت آمده‌است.
کاربردهای گوناگون این واژه نشان می‌دهد که چنین اصطلاحی در عصر نزول شکل نگرفته بود و در قرآن تنها معنای لغوی آن به‌کار رفته، گرچه در آیه ۹ سوره حشر

معنای لغوی مطابق با معنای اصطلاحی در آمده‌است، ازاین‌رو برای بررسی موضوع ایثار در قرآن باید به جستوجوی کلید واژه‌های دیگری باشیم که به نوعی در ارتباط معنایی با این اصطلاح است.
در این بررسی به مفاهیمی همچون: بِرّ ،

احسان ،

اِطعام

۹ انفاق

یا عناوینی نظیر فروش جان و مال به خداوند

و در نقطه مقابل به مفاهیم بخل،

شحّ

یا عناوینی نظیر مقدّم داشتن خود بر پیامبر

برمی‌خوریم.

ایثار جانی


در نمونه‌ای از این آیات از ایثار جانی با وصف تجارتی با خداوند که بهای آن کسب رضایت الهی است یاد شده:
«و مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللّهِ واللّهُ رَءوفٌ بِالعِباد».

این آیه در روایات متعددی از شیعه و سنی به رخداد مهاجرت پیامبر از مکه در شب موسوم به لیلة المبیت مربوط دانسته شده است.

در این شب امیر مؤمنان ، علی (علیه‌السلام) برای حفظ جان پیامبر در بستر وی خوابید و آن حضرت شبانه مکه را ترک گفت و بدین ترتیب خطر مرگ را برای یاری دین جدید به جان خرید.
در آیه دیگری خداوند از وجود تجارتی همیشگی بین خداوند و مؤمنان پرده برمی‌دارد که در آن مؤمنان جان و مال خویش را‌ به‌طور کامل در اختیار خداوند قرار داده، در برابر، بهشت برین را نصیب خویش می‌سازند:
«اِنَّ اللّهَ اشتَری مِنَ المُؤمِنینَ اَنفُسَهُم واَمولَهُم بِاَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ… فَاستَبشِروا بِبَیعِکُمُ الَّذی بایَعتُم بِهِ وذلِکَ هُوَ الفَوزُ العَظیم».

مذمت بخل

 


در نقطه مقابل، بخل مالی و جانی برخی صحرانشینان عرب مذمت شده‌است.

آنان واجبات مالی مانند زکات را در آیین جدید نوعی باجگیری تلقی کرده، در ادای آن کوتاهی می‌کردند:
«و مِنَ الاَعرابِ مَن یَتَّخِذُ ما یُنفِقُ مَغرَمًا… و مِنَ الاَعرابِ مَن یُؤمِنُ بِاللّهِ والیَومِ الأخِرِ و یَتَّخِذُ ما یُنفِقُ قُرُبت عِندَ اللّهِ وصَلَوتِ الرَّسولِ اَلا اِنَّها قُربَةٌ لَهُم سَیُدخِلُهُمُ اللّهُ فی رَحمَتِهِ اِنَّ اللّهَ غَفورٌ رَحیم».

رابطه تقابل میان این دو گروه از اعراب نشان می‌دهد که درونی نشدن انفاق در قالب صفت ایثار از نبود ایمان واقعی به خداوند و جهان آخرت پرده برمی‌دارد.
در آیه دیگری از همین سوره این حقّ از مؤمنان سلب شده که به هنگام تخییر بین خواسته خویش و اهداف آیین جدید از دستورات پیامبر سر باز زده، به ارضای خواسته خویش همت گمارند:
«ما کانَ لاَِهلِ المَدینَةِ ومَن حَولَهُم مِنَ الاَعرابِ اَن یَتَخَلَّفوا عَن رَسولِ اللّهِ ولا یَرغَبوا بِاَنفُسِهِم عَن نَفسِهِ».

در ادامه آیه در مقام توجیه سلب این حقّ چنین آمده که هرگونه از خودگذشتگی در راه خدا کاری نیک به شمار می‌رود که بدون تردید نزد خداوند بی‌پاداش نخواهد ماند، بلکه پاداش والاتر از آن را در پی خواهد داشت:
«ذلِکَ بِاَنَّهُم لا یُصیبُهُم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ… اِلاّ کُتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صلِحٌ اِنَّ اللّهَ لا‌یُضیعُ‌اَجرَ المُحسِنین… لِیَجزِیَهُمُ اللّهُ اَحسَنَ ما کانوا‌یَعمَلون».

شرط اخلاص در ایثار

 


در نگاهی دیگر به مفهوم ایثار به برخی شروط و ضوابط اخلاقی در رفتارهای ایثارگرانه سفارش شده که مهم‌ترین آن‌ها در تناسب با محور معنایی این مفهوم، پرهیز از منّت گذاری و بیان سخنان آزار دهنده یا ابراز برخی درخواست‌های متقابل است:
«اَلَّذینَ یُنفِقونَ اَمولَهُم فی سَبیلِ اللّهِ ثُمَّ لایُتبِعونَ ما اَنفَقوا مَنًّا ولاَ اَذًی لَهُم اَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم و لا خَوفٌ عَلَیهِم و لا هُم یَحزَنون».

درهمین راستا در سوره دهر به الگویی عملی از ایثار خالصانه برمی‌خوریم که بنابر روایات متعدد شیعه

و سنی

شأن نزول آن مربوط به از خودگذشتگی امیرمؤمنان، علی (علیه‌السلام) و همسرش فاطمه و دو فرزندشان حسن و حسین (علیهم‌السلام) در انفاق تنها خوراک شب خود به نیازمندان در سه شب متوالی است:
«اِنَّ الاَبرارَ یَشرَبونَ مِن کَأس کانَ مِزاجُها کافورا… و یُطعِمونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسکینًا ویَتیمًا واَسیرا اِنَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللّهِ لا نُریدُ مِنکُم جَزاءً ولا شُکورا».

در آیات دیگر در ادامه این نگاه اخلاقی از آفت ریا و خودنمایی به هنگام انجام دادن کارهای نیک اجتماعی یاد شده که باز با مفهوم از خودگذشتگی در نقش محور معنایی ایثار در تضاد است:
«یاَیُّها الَّذینَ ءامَنوا لاتُبطِلوا صَدَقتِکُم بِالمَنِّ والاَذی کَالَّذی یُنفِقُ مالَهُ رِئاءَ النّاسِ ولا یُؤمِنُ بِاللّهِ والیَومِ الأخِرِ…».

در اینجا نیز اخلاص پشتوانه اصلی رفتارهای نیک دانسته شده که بدون آن هر رفتار نیکی بی‌فایده بوده، از نبود ایمان واقعی به خدا و جهان آخرت پرده برمی‌دارد، بنابراین صفت اخلاص در نقش نقطه مقابل ریا، رابطه همنشینی با ایثار یافته، مفهوم از خودگذشتگی بدون اخلاص قابل تصور نخواهد بود.
اهمیت این موضوع آنگاه بیش‌تر آشکار خواهد شد که به وجود اخلاق فخرفروشی و خودنمایی با تظاهر به صفات نیک اخلاقی در جامعه عرب قبل از اسلام پی بریم.

در همین راستا خداوند از زیاده روی در رفتارهای ایثارگرانه و فراموش کردن واقعیات زندگی روزمره پرهیز داده، به ضرورت ملاحظه مصالح معیشتی توجه می‌دهد:
«والَّذینَ اِذا اَنفَقوا لَم یُسرِفوا ولَم یَقتُروا وکانَ بَینَ ذلِکَ قَواما»

و در آیه‌ای دیگر به پیامبر سفارش می‌شود که نه دست خویش را از شدت بخل به گردن ببند و نه به سخاوت یکباره هرچه داری یکجا از دست بده که آنگاه به حال ملامت و حسرت قرارگیری:
«ولا تَجعَل یَدَکَ مَغلولَةً اِلی عُنُقِکَ ولا تَبسُطها کُلَّ البَسطِ فَتَقعُدَ مَلومًا مَحسورا»

و باز در آیه دیگری از زیاده‌روی در ایثار مال به عنوان تبذیر یاد شده و این خصلت نکوهش شده‌است:
«وءاتِ ذَا القُربی حَقَّهُ والمِسکینَ وابنَ السَّبیلِ ولا تُبَذِّر تَبذیرا • اِنَّ المُبَذِّرینَ کانوا اِخونَ الشَّیطینِ».

ابعاد ایثار


منابع اخلاق و تصوّف با تکیه بر آیات ایثار به بررسی ابعاد گوناگونی از آن پرداخته‌اند.
ابونعیم در تعریف تصوّف، ایثار را عنصر اساسی آن دانسته

، آن را منبع آبیاری درخت محبت می‌داند که در کنار درخت معرفت و توبه و… ارکان ایمان را تشکیل می‌دهد.

غزالی با اختصاص فصلی به «ایثار» در دائرة المعارف اخلاقی خویش از آن به عنوان برترین مرتبه « جود » در برابر پایین‌ترین مرتبه «بخل» که بخل بر خویشتن است یاد می‌کند.
او نمونه‌های گوناگونی از ایثار را از زندگی پیامبران و اولیا شاهد آورده و در این میان به ماجرای لیلة‌المبیت و برخی ماجراهای قرآنی دیگر نیز می‌پردازد.

وی در کتاب دیگرش از کم‌خوری، کنترل شهوت و ریاضت‌های دینی به عنوان راهکار نهادینه ساختن ایثار و تبدیل آن به ملکه نفسانی یاد می‌کند.

در آثار دیگر اخلاقی به روابط معنایی بخل و شحّ و حسد و ایثار در آیات قرآنی توجه شده

و با استناد به آیه «اَلنَّبِیُّ اَولی بِالمُؤمِنینَ مِن اَنفُسِهِم» به تعمیم مفهوم ایثار در قالب ترجیح همیشگی اراده خداوند بر اراده خویش پرداخته شده

و نمونه‌هایی قرآنی مانند ابراهیم در ماجرای ذبح اسماعیل معرفی شده‌است.

بدین سان مفهوم ایثار در این دستگاه اخلاقی با مفاهیم بنیادی قرآن مانند ایمان ، تسلیم ، انقیاد ، طاعت و رضا پیوند یافته، شبکه معنایی گسترده‌ای تشکیل می‌دهد.

در منابع عرفانی نیز با توجه به آیاتی نظیر «لَن‌تَنالوا البِرَّ حَتّی تُنفِقوا مِمّا تُحِبّونَ» برترین مرتبه انفاق، بذل محبوب معرفی شده و بالاترین مرتبه ایثار، انفاق در حال نیاز دانسته شده

و در این باره به تأویل عرفانی آیه «یُؤثِرونَ عَلی اَنفُسِهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصَةٌ» پرداخته شده

همچنین مراتبی برای ایثار معرفی شده

است.

فهرست منابع

[ویرایش]


احیاء علوم الدین. التعریفات. تفسیر القرآن الکریم، ابن‌عربی. التفسیر الکبیر. جامع البیان عن تأویل آی القرآن. الجواب الکافی لمن سئل عن الدواء الشافی. حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. روض الجنان و روح الجنان. زادالمهاجر الی ربه. الزهد و الورع و العباده. شواهد التنزیل. الصحاح تاج‌اللغة و صحاح العربیه. فرهنگ معارف اسلامی. الکشاف. کشف المحجوب. لسان‌العرب. مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. معارج‌القدس فی مدارج معرفة النفس. معجم الفروق اللغویه. مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن. المفصل فی تاریخ العرب قبل‌الاسلام.

پانویس

[ویرایش]


 

۱. الصحاح، ج‌۲، ص‌۵۷۵‌، «اثر».
۲. یوسف/سوره۱۲، آیه۹۱.    
۳. الفروق‌اللغویه، ص‌۸۷‌-۸۸‌.    
۴. لسان العرب، ج‌۱، ص‌۷۰، «اثر».
۵. التعریفات، ص‌۵۹‌.
۶. التعریفات، ص‌۶۲‌.
۷. التعریفات، ص‌۳۰۴.
۸. یوسف/سوره۱۲، آیه۹۱.    
۹. طه/سوره۲۰، آیه۷۲.    
۱۰. حشر/سوره۵۹، آیه۹.    
۱۱. نازعات/سوره۷۹، آیه۳۸.    
۱۲. اعلی/سوره۸۷، آیه۱۶.    
۱۳. حشر/سوره۵۹، آیه۹.    
۱۴. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.    
۱۵. آل‌عمران/سوره۳، آیه۹۲.    
۱۶. بقره/سوره۲، آیه۸۳.    
۱۷. انسان /سوره۷۶، آیه۸.    
۱۸. آل عمران/سوره۳، آیه۹۲.    
۱۹. توبه/سوره۹، آیه۱۱۱.    
۲۰. آل عمران/سوره۳، آیه۱۸۰.    
۲۱. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۶.    
۲۲. توبه/سوره۹، آیه۱۲۰.    
۲۳. المفصل، ج‌۴، ص‌۵۷۵‌-۵۸۴‌.
۲۴. مفاهیم اخلاقی، ص‌۹۲‌-۹۳.
۲۵. حشر/سوره۵۹، آیه۹.    
۲۶. جامع‌البیان، مج‌۱۴، ج‌۲۸، ص‌۵۵‌-۵۶‌.
۲۷. مجمع‌البیان، ج‌۹، ص‌۴۹۳.
۲۸. روض الجنان، ج‌۱۹، ص‌۱۲۶‌-۱۲۷.
۲۹. حشر/سوره۵۹، آیه۸.    
۳۰. بقره/سوره۲، آیه۲۰۷.    
۳۱. شواهد التنزیل، ج‌۱، ص‌۱۲۳‌-۱۳۱.    
۳۲. مجمع‌البیان، ج۲، ص‌۵۳۵‌.
۳۳. التفسیرالکبیر، ج۵‌، ص۲۲۳‌-۲۲۴.
۳۴. توبه/سوره۹، آیه۱۱۱.    
۳۵. المفصل، ج‌۵‌، ص‌۷۹.
۳۶. المفصل، ج‌۷، ص‌۴۳۹
۳۷. توبه/سوره۹، آیه۹۸.    
۳۸. توبه/سوره۹، آیه۹۹.    
۳۹. توبه/سوره۹، آیه۱۲۰.    
۴۰. توبه/سوره۹، آیه۱۲۰.    
۴۱. توبه/سوره۹، آیه۱۲۱.    
۴۲. مجمع‌البیان، ج‌۵‌، ص‌۱۲۴
۴۳. بقره/سوره۲، آیه۲۶۲.    
۴۴. مجمع البیان، ج‌۱۰، ص‌۶۱۱‌.
۴۵. الکشاف، ج‌۴، ص‌۶۷۰‌.    
۴۶. التفسیر الکبیر، ج‌۳۰، ص‌۲۴۳‌-۲۴۴.
۴۷. روح‌المعانی، مج‌۱۶، ج‌۲۹، ص‌۲۶۹‌-۲۷۰.
۴۸. انسان/سوره۷۶، آیه۵.    
۴۹. انسان/سوره۷۶، آیه۲۲.    
۵۰. بقره/سوره۲، آیه۲۶۴.    
۵۱. المفصل، ج‌۴، ص‌۲۹۴.
۵۲. مفاهیم اخلاقی، ص‌۹۵.
۵۳. فرقان/سوره۲۵، آیه۶۷.    
۵۴. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۹.    
۵۵. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۶‌.    
۵۶. حلیة الاولیاء، ج‌۲، ص‌۴۳۰.
۵۷. حلیة الاولیاء، ج‌۱۰، ص‌۲۱۴.
۵۸. احیاء علوم‌الدین، ج‌۴، ص‌۱۸۰۳‌-۱۸۰۶.
۵۹. معارج‌القدس، ص‌۸۱‌.
۶۰. الزهد والورع والعباده، ص‌۲۹.
۶۱. زادالمهاجر، ص‌۲۹.
۶۲. الجواب الکافی، ص‌۱۳۵.
۶۳. زادالمهاجر، ص‌۲۹.
۶۴. فرهنگ معارف اسلامی، ج‌۱، ص‌۳۵۶.
۶۵. تفسیر ابن‌عربی، ج‌۲، ص‌۶۲۲‌.
۶۶. کشف المحجوب، ص‌۲۳۶‌-۲۳۷.
در دین اسلام و در قرآن کریم، شهیدان دارای درجات رفیع و مقام شامخی هستند که قرآن کریم در آیات مختلف به این شأن و جایگاه اشاره کرده است.

در دین اسلام و در قرآن کریم، شهیدان دارای درجات رفیع و مقام شامخی دارند که در موارد گوناگون به صفات زیر خوانده می‌شوند: ۱- شفاعت‌کنندگان درگاه احدیّت (آل عمران – ۱۸ )، ۲- اقربای درگاه الهی ( فجر –۲۸ و بینه آیه ۸ و…)، ۳- اولین ورودکنندگان به بهشت (واقعه –آیه ۱۰ )، ۴- همنشینی با پیامبران و اولیاءالله (نساء – ۷۲)، ۵- دریافت‌کنندگان رحمت وپاداش عظیم ( نساء –۹۵ و ۹۶ – و..)، ۶- روزی خورندگان درگاه الهی ( آل عمران – آیه ۱۶۹ ) و ۷- رستگاران (واقعه –آیه ۱۱و نساء – آیه ۷۴ و..)
البته نباید فراموش کرد که شهدا هم درجاتی دارند و همه آن مراتب از کمترین تا بالاترین دارای ارزش و اعتباری خاص در نزد خداوند کریم هستند و اینان در اصطلاح آبروداران درگاه احدیّتند.
قرآن کریم هم مراتب و درجات شهیدان را تأیید می‌کند:
«‌‌‌لا یستوی القاعدون من المومنین غیر اولی الضّرر والمجاهدون فی سبیل الله با موالهم وأنفسهم علی القاعدین درجه وکلا وعدالله الحسنی فضّل الله المجاهدین علی القاعدین اجرا“ عظیما » / نساء / آیه ۹۵یعنی افراد با ایمانی که بدون بیماری و ناراحتی از جهاد بازنشستند، با مجاهدانی که در راه خدا با مال و جان خود جهاد کردند، بر قاعدان (ترک کنندگان جهاد ) برتری مهمّی بخشیده ؛ و به هر یک از این دو گروه خداوند وعده پاداش نیک داده؛ و مجاهدان را بر قاعدان، با پاداش عظیمی برتری بخشیده است.
شهیدان در قرآن کریم از رستگاران عالمند که در سرمستی – ارجعی الی ربک راضیه مرضیه – (فجر –۲۸) ابتدا به بندگی خداوند رسیدند . مقامی که بس رفیع است. چون هنگامی که پیامبر خدا – حضرت محمد مصطفی صلّی الله و علیه وآله در شب صعود به آسمان با پرسش« خلافت توأمان با حکومت خدا را بر زمین می‌خواهی یا بندگی و عبادت خدا را »، روبرو شد که پیامبر خدا صلّی الله وعلیه وآله بندگی را برگزید و با همین انتخاب بر همه انبیا و اوصیا پیشی گرفت و اشرف انبیا و اوصیا و مخلوقات و حبیب خداوند کریم شد. چنانکه در نماز می خوانیم : «اشهد انّ محمّد عبده ورسوله »
وحال این شهدا هستند که با اجر شهادت شان ابتدا به مقام بندگی خداوند در می آیند: « فادخلی فی عبادی » / فجر –آیه ۲۹ و سپس جزء رستگاران ابدی و وارد بهشت می‌شوند. امّا نه با سختی و مشقّت. بلکه به راحتی دری به نام باب‌الشهدا که دری از درهای بهشت است. « وادخلی جنّتی »/فجر – آیه ۳۰ وارد بهشت من شوید. یعنی خداوند می‌خواهد که بفرماید این بهشت از آن شماست ای دوستان من ( رضی الله عنهم ورضوا عنه / بینه – ۸) من از شما راضی‌ام و می‌دانم که شما هم از من راضی و خشنود هستید. پس بر شما گوارا باد و بهشت نیز برای صدای قدم‌های این مردان و زنان (شهید وشهیده ) دلتنگ است.
اوصاف شهیدان نیز به روشنی در قرآن کریم آمده است: شهیدان در نزد خداوند زنده‌اند و برای آنانکه هنوز به جمع‌شان نپیوسته است دعا می‌کنند و از روزی خود شادند. آنها از خدا راضی و خشنودند و خداوند هم از آنان خشنود و راضی است. قرآن کریم اوصاف مختلفی را برای شهدا و ایثارگران بیان می کند از جمله : ۱- دارای اراده آهنین – ( سوره صف – آیه ۴) انّ الله یحبّ الّذین یقاتلون فی سبیله صفّا“ کأنّهم بنیان مرصوص « خداوند کسانی را دوست دارد که در راه او پیکار می‌کنند، گویی بنایی آهنین اند . ۲- دلشادان درگاه الهی (آل عمران – آیه ۱۷۰ ) فرحین بما ءاتاهم الله من فضله …. « ( مجاهدان وشهیدان ) از نعمت خدا وفضل او مسرورند …
۳- بهترین بیوگرافی شهدا ومجاهدین ( آل عمرا ـ آیه ۱۷ ) «الصّابرین والصّادقین والقانتین والمنافقین والمستغفرین بالاسحار» « همان‌ها که استقامت می‌ورزند، راستگو هستند، خضوع و انفاق می‌کنند؛ و در سحرگاهان استغفار می‌کنند» ۴- آنها حتی با دهان روزه که باشند دیگران را بر خود برتری می دهند (اوج ایثار ) / انسان / آیه ۸ «و یطعمون الطّعام علی حبّه مسکینا“ ویتیما“ واسیرا» و غذای خود را با آنکه به آن نیاز دارند (به دلیل روزه بودن ) (سه شب پیاپی ) به مسکین و یتیم و اسیر می‌دهند.
در قرآن کریم و تفاسیر جایگاه شهید و مجاهدین فی سبیل‌الله نسبت به مقوله‌های دیگر بسیار زیاد است و این خود نشان‌دهنده اهمیّت این موضوع است، چرا که جزء سه کار در اهمّ واجبات دین در قرآن کریم و حدیث نامبرده شده است. ( عبادت خداوند، نیکی به پدر و مادر و جهاد در راه خدا ) و خداوند و تنها و تنها خداوند است که مقام واقعی شهید و ایثارگر را می‌داند. چون شهید و ایثارگر با خدا معامله کرده‌اند و چه کسی خوش حساب‌تر از خداوندی که تمام زیبایی‌ها را آفریده است و همه چیز با اراده و مشیّت اوست.
در ادامه به بیان اوصاف شهادت و ایثارگری در احادیث می‌پردازیم:
شهادت فنا شدن انسان برای نیل به سرچشمه نور و نزدیک شدن به هستی مطلق است. شهادت عشق به وصال محبوب و معشوق در زیباترین شکل است. شهادت مرگی از راه کشته شدن است، که شهید آگاهانه و بخاطر هدف مقدس و به تعبیر قرآن ((فی سبیل الله))انتخاب می‌کند. یعنی شهید در راهی کشته می‌شود که هر دو ارزش آگاهانه و فی سبیل الله را داراست و چنین مرگی است که به تعبیر پیامبر((ص)) شریفترین و بالاترین نوع مردن است (اَشرُفُ المُوًتِ قَتْلُ الشَّهادَهِ) و حضرت علی(ع) آن را گرامی‌ترین نوع مردن می‌داند.(اَکْرُمُالمُوًتِ اَلْقُتْلُ)۷*
در حدیث رنگ و بوی ایثارگری و مجاهدت بیشتر از شهادت است و شهادت را بیشتر در دعاهای پیامبر(ص) و ائمّه اطهار(ع) می‌بینیم. آنجا که امام سجاد علیه السّلام در زیباترین دعای صحیفه سجادیه می فرماید : « بار خدایا شهادت را نصیبم فرما » از پیامبر اکرم (ص)نقل شده است که شهید دارای سه خصلت است : عند اول قطرة من دمه یکفرعنه کل خط ویری مقعده فی الجنة، و یزوج من الحور العین، و یومن من الفزع الاکبر ومن عذاب القبر، ویحلی حلی الایمان یعنی: « با ریختن اولین قطره خون شهید همه خطاها و گناهانش بخشیده و نادیده گرفته می‌شود و دیگر این که جایگاه خود را در بهشت می بیند و از همسران بهشتی اختیار می‌کند و هم چنین از فزع اکبر ( گریه و زاری ) و عذاب قبر در امان است و از لباس‌های بهشتی بر او می پوشانند.»۸*
این حدیث و امثال آن دال بر جاودانگی و جایگاه رفیع و حیات حقیقی شهیدان دارد.
در حدیث دیگری از پیامبر (ص) نقل شده است که رسول اکرم (ص) در روز احد بالای سر ((مصعب بن عمیر)) ایستاد و برای او دعا کرد و سپس گفت: انّ رسول الله یشهد انّ هولاء شهداء عند الله یوم القیام فاتوهم زوروهم وسلمو علیهم فوالذی نفسی بیده، لا یسلم علیهم احد الی یوم القیامه، الاّ ردّوا علیه ، یرزقون من ثار الجن ووتح. یعنی: « رسول خدا گواهی می‌دهد که شهدا شاهدان من نزد خدا در روز قیامت هستند. بیایید و ایشان را زیارت کنید، بر اینان سلام کنید که سوگند به آن که جانم در دست اوست، هیچ کس نباشد که بر آنها سلام کند الا اینکه جوابش را می‌دهند و به آنها از میوه‌های بهشتی و هدایای آن روزی داده می‌شود .»۹*
این حدیث نیز دلالت بر زنده بودن شهدا و دلالت بر لزوم زیارت آنان دارد. همچنانکه قرآن کریم هم در آیه۵۸و ۵۹ سوره حج می فرماید: والذین هاجروا فی سبیل الله ثم قتلوا اوماتو لیرزقنّهم اللّه رزقا حسنا وان اللّه لهو خیر الرازقین لیدخلنّهم مدخلا یرضونه. یعنی: « آنان که در راه رضای خدا، از وطن هجرت کردند و در راه دین خدا کشته شدند و یا مرگشان فرا رسید، البته خداوند، رزق و روزی نیکوئی در بهشت ابد نصیبشان می‌کند که همانا خداوند بهترین روزی دهندگان است. خداوند به آنان در بهشت منزلی عنایت کند که بسیار به آن راضی و خوشنود باشند.»
رسول خدا صلّی الله علیه وآله می فرماید: فاذا و دَّعهم اهلوهم بکت علیهم الحیتان و البیوت، تخرجون من ذنوبهم کما تخرج الحیة من سلخها. یعنی: « چون رزمندگان با اهل و خانواده خود خداحافظی کنند، ماهی‌ها و خانه‌ها، بر آنها می‌گریند و از گناهان خود خارج می‌شوند، همانگونه که مار، از پوست خود خارج می‌شود.» ۹
در حدیث دیگری که قبلاً ذکر شد و پیامبر شش خصلت را برای شهیدان ذکر کردند، اولین خصلت این بود که: اولین قطره خونی که از شهید بر زمین ریخته می‌شود گناهانش بخشیده و آمرزیده می‌شود. که این لفظ در احادیث دیگری هم تکرار شده است.
امام صادق(ع) نیز در روایتی می‌فرمایند : من قتل فی سبیل الله لم یعرفه الله من سیئاته یعنی « کسی که در راه خدا به شهادت نائل شود، هیچ یک از گناهان و بدی‌هایش به او ارائه نخواهد شد، به این منظور که از همه آنها چشم پوشی خواهد شد.»/ وسایل الشیعه / ج۹ / ص ۱۱
و در حدیثی دیگر از پیامبر(ص) سوال شد که چرا شهید مورد آزمایش و سوال واقع نمی‌شود؟ پیامبر(ص) فرمود «زیرا شهید در زیر برق شمشیر آزمایش خود را به پایان رسانده است.»
خداوند در چند مورد به پاداش بزرگ و ضایع نشدن عمل شهید در قرآن اشاره فرموده است. از جمله :
و الذین قتلوا فی سبیل الله فلن یضلَّ اعمالهم سیهدیهم و یصلح بالهم و یدخلهم الجنة عرفها لهم./سوره محمّد / آیات ۴-۶
یعنی : « کسانی که در راه خدا کشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را ضایع نگرداند و آنان را به سعادت هدایت کند و امورشان را اصلاح نماید و به بهشتی که قبلاً مقامات آن را به آنها شناسانده است، واردشان می سازد. »
رسول گرامی اسلام در مورد شهدا و ایثارگران فرمودند: نیروهای رزمنده هنگامی که تصمیم به شرکت در جنگ می‌گیرند، خداوند مصونیت آنها را از آتش تضمین می‌کند و چون آماده جنگ شوند، فرشتگان به وجود آنها افتخار می‌کنند. هنگامی که با خانواده خود وداع می‌کنند، ماهی‌ها و خانه‌ها گریه می‌کنند و از گناهان خود خارج می‌شوند همان‌گونه که مار از پوست خود خارج می‌شود. خداوند چهار هزار فرشته را بر آنها می‌گمارد تا از جلو و پشت سر، آنان را محافظت کنند.
همچنین در بخشی دیگر از سخنان خود می‌فرماید: کار نیکی انجام نمی‌دهند مگر اینکه مضاعف شود. در مقابل هر روز در جبهه ثوابی برابر عبادت هزار مرد عابد … برای ایشان می‌نویسند. چون با دشمن روبه رو می‌شوند قلم همه اهل دنیا از درک ثواب آنها عاجز است و چون به مبارزه با دشمن می‌ایستند و تیرها را آماده نشانه رفتن به دشمن می‌کنند و با یکدیگر درآویزند فرشتگان بال‌های خود را بر سر آنها می‌گسترانند و برای پیروزی و ثابت قدمی آنها دعا می‌کنند. هنگام ضرب و زخم، همسر بهشتی و نعمت‌های الهی بر او فرود می‌آید. مرحبا به روح پاکی که از بدنی پاک و مطهر خارج شد، بشارت باد بر تو کرامت‌ها و نعمت‌هایی که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده است و بر قلب هیچ کسی خطور نکرده است. ( کشف الاسرا وعده الابرار – ج۲- ص ۲۳۸-۲۳۹)
پیامبر اکرم صلّی الله و عیله وآله در مورد جهاد در راه خدا و منزلت و جایگاه جهاد هم نکات زیبایی را بیان فرمودند که به راحتی می‌توان این احادیث را از کتاب نهج الفصاحه تهیه و گردآوری کرد، ایشان جهاد در راه خدا را جزء بهترین کارها در نزد خداوند می‌شمارند: احبّ الاعمال إلی الله الصّلاه لوقتها ثمّ برّ الوالدین ثمّ الجهاد فی سبیل الله یعنی: « بهترین کارها در نزد خداوند نماز به وقت است، آنگاه نیکی با پدر و مادر، آنگاه جهاد در راه خدا / ۱۰* و البته نزدیکترین کار در نزد خداوند جهاد در راه خداوند است:
أقرب العمل إلی الله الجهاد فی سبیل الله ولا یقار به شیی، یعنی : نزدیکترین کارها در نزد خداوند جهاد در راه خداست وچیزی مانند آن نیست /۱۱*
و بهترین عمل مومن همین ایثارگری وجهاد در راه خداست: إن افضل عمل المومن الجهاد فی سبیل الله
«بهترین عمل مومن، جهاد در راه خداست»/ ۱۲*
شهید و شهادت سلسله‌ای از نورند که با درخت (شجره طیبه ) نورانی شده‌اند و برای امّت اسلام این نوید را می‌دهند که همه در روزی خواهند مرد. پس چه نیکوتر که انسان با عشق و دوستی خدا و برای رضای او و در راه او قربانی شود. چونان حسین علیه السّلام که تمام وجودش را برای رضای خداوند کریم به دست دشمن سپرد و چونان زینب سلام الله علیها که در جواب دشمن زبون و نادانی چون ابن زیاد فرمود : « من جز زیبایی چیزی ندیدم »
پایان سخن اینکه شهادت و مجاهدت در راه خدا میراث پیامبران و امامان ماست. بسیاری از پیامبران خدا چون یحیای نبی فرزند زکریای پیامبر به دست کاهنان یهود به شهادت رسیدند و در تواریخ و اسناد تاریخی و روایی شیعیان موجود است که چهارده معصوم هم همگی به شهادت از دنیا رفته‌اند. هرچند در باب شهادت پیامبر خدا حضرت محمّد مصطفی صلّی الله وعلیه وآله و یگانه دختر گرانقدرش حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها تاریخ سکوت اختیار کرده و بسیاری از تاریخ نگاران مرگ این دو عزیز را به صورت طبیعی ودر پی بیماری نوشته‌اند. ولی با توجّه به اسناد دقیق و احادیث متواتر رسیده از جانب ائمّه اطهار علیه السّلام این دو عزیز هم چون سایر ائمه اطهار به شهادت از دنیا رفته‌اند. شهادت رتبه و مقامی است که آرزوی همه عارفان به حق بوده و هست و بزرگانی چون امام خمینی رهبر و پیشوای انقلاب اسلامی ایران در موارد گوناگون درباره جایگاه شهیدان مطالبی را ارائه کرده‌اند که بسیار مفید و دنباله‌رو همان سیر کلامی و روایی ائمّه اطهار علیه‌السّلام است از جمله اینکه : « شهید نظر می‌کند به وجه الله »
همچنین حضرت امام خمینی (ره) در تجلیل از شهید محراب شهید عطاءالله اشرفی اصفهانی در پیامی به مردم ایران می فرماید : « چه سعادتمندند آنان که عمری را در خدمت به اسلام ومسلمین بگذرانند و در آخر عمر فانی به فیض عظیمی که دلباختگان به لقاءالله آرزو می‌کنند نایل آیند. چه سعادتمند و بلند اخترند آنان که در طول زندگی خود کمر همت به تهذیب نفس و جهاد اکبر بسته و پایان زندگی خویش را در راه هدف الهی با سرافرازی به خیل شهدای در راه حق پیوستند …. »
شهادت یک روش است. راهی برای رسیدن به مقام قرب الهی ! یک آزمون که نصیب هر کسی نمی شود و یک مرحله از ایمان که نصیب هر که شود جز خیر و برکت و رحمت نیست و این دلق زیبا و کلید بهشت را به هر کسی نمی‌دهند. ظرفیت می‌خواهد و مقامی که شایسته آن باشد. انسان به خودی خود و در ذات و سرشتش عاشق است. او دوست دارد کسی را که نمی‌داند کیست و اگر دریابد یا تأمّل کند به وحدانیت پی می‌برد و به کسی که همه جاذبه‌ها به سمت اوست و همه دست‌ها چه از روی نیاز و چه از وابستگی روحی و عاطفی به سمت او دراز می‌شود و او کسی جز خدای مهربان و بی همتا نیست. همان که از ما بسیار دور و بسیار نزدیک است. مهم نگاه ماست. اگر نیک بنگریم از رگ گردن هم نزدیکتر است و اگر به نادانی بنگریم، اصلا“ صدای ما را نمی‌شنود .
این همه حرف وحدیث لازمه عشق است که ابن عربی در مورد آن می‌گوید: أدین بدین الحُبّ أنّی توجّهت رکائبه فالحبّ دینی و ایمانی یعنی: « من سر به فرمان آیین عشق دارم، به هر کجا که شترهایش رو کنند. پس عشق دین و ایمان من است »۱۳*
و میان این دو جایگاه یعنی ایثار و شهادت و عشق و ایمان پیوند ناگسستنی وجود دارد که هر دو پوشاننده هم و مکمل یکدیگرند. چون تا عشق و ایمان نباشد، کسی برای جهاد قدم بر نمی‌دارد و کسی در این راه جهاد آرزوی شهادت نمی‌کند و در انتظار این فیض بزرگ الهی نمی‌نشیند و چه زیبایی از این بهتر که هر کسی که عاشق بمیرد، شهید از دنیا رفته است. چنانکه از حضرت فاطمه معصومه(س) دختر امام موسی کاظم روایت شده است .
فاطمه معصومه(س)، از دختر امام صادق (ع) روایتى نقل می‌کند که سلسله سندش به حضرت فاطمه زهرا(س) مى رسد که آن حضرت مى فرماید: حضرت رسول اکرم (ص) فرمود «آگاه باشید! هرکس با محبّت آل محمّد بمیرد شهید از دنیا رفته است.» ۱۴*
********
پی نوشتها :
۱- افسانه‌های بت پرستی در کلیسا نوشته محمد طاهر تنّیر ، همچنین تاریخ ادیان نوشته عبدالله مبلّغی آبادنی و تاریخ ادیان جان بی ناس
۲- تاریخ کلیسای قدیم ، و.م.میلر – ترجمه علی نخستین ص ۶۱
۳- همان منبع .ص,۱۵۶
۴- همان منبع .ص,۱۷۳
۵- همان منبع .ص,۲۰۹
۶- برای مطالعه در مورد احکام جهاد وجنگ در تورات وانجیل می توانید به این دوکتاب مراجعه نمایید . از جمله (یوشع باب ۸ . بند ۱و۲) و (یوشع باب ۱۷، بند ۲۸-۳۰) و ( داوران . باب ۲۰ بند۱-۳)
(اول سموئیل .باب۴.بند۱-۲۰) و (اول سموئیل .باب ۱۷ .بند,۱-۲۰)‌‌و (دوم تواریخ .باب ۶.بند۳۴) و…
۷- کشف الاسرار وعده الابرار ج۱ ص۴۳۵
۸- همان منبع .ج۱.ص۴۱۷
۹- همان منبع .ج,۲.ص.۳۲۷
۱۰-نهج الفصاحه .حدیث شماره ۷۰
۱۱- همان منبع .حدیث شماره ۴۲۷
۱۲- همان منبع . حدیث شماره ۴۸۳
۱۳-شرحی بر فصوص الحکم . دکتر ابوالعلا عفیفی . ترجمه : دکتر نصرالله حکمت
۱۴-عوالم المعلوم /ج۲۱/ص ۳۵۳
_________________________________________________________________
* منابع ومآخذ :
۱- قرآن کریم
۲- وسایل الشیعه شیخ حر عاملی
۳- نهج البلاغه شریف رضی
۴- نهج الفصاحه ابوالقاسم پاینده
۵- کتاب مقدس « تورات ، کتب اسرائیلیات واناجیل اربعه »
۶- تاریخ کلیسای قدیم و.م. میلر ترجمه : علی نخستین
۷- تاریخ ادیان عبدالله مبلّغی آبادانی
۸ -تاریخ ادیان جان .بی. ناس
۹- تفسیر المیزان علامه طباطبایی
۱۰- تفسیر نمونه ناصر مکارم شیرازی
۱۱- تفسیر کشف الاسرار وعده الابرار رشید الدین میبدی
۱۲- فصوص الحکم شیخ اکبر محیی الدین ابن عربی
۱۳- شرح فصوص الحکم دکتر ابوالعلا عفیفی
۱۴- شرح فصوص الحکم حضرت امام خمینی (ره)
۱۵- صحیفه امام ( مجموعه سخنرانی ها ونامه ها وبیانات ) ج۱۷.ص,۴۹
۱۶- تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی
۱۷- شرح منظومه استاد شهید مرتضی مطهّری
۱۸- حماسه حسنی شهید مطهری
۱۹- مناقب ابن شهرآشوب ابن شهرآشوب
۲۰- مروج الذهب مسعودی

ایثارگری وشهادت در قرآن کریم :

قرآن کریم شهیدان را کشته شدگان در راه خدا می داند که از جان خود می گذرند وبرای رضای او خود را به صفوف دشمن می زنند . در قرآن کریم کلمه شهید ۳۶ بار شهادت ۲۰ بار شاهد ۷ بار به معانی مختلف آمده است . شهادت در راه خدا که همان قتلو فی سبیل الله است بهترین نوع مرگ وبازگشت الی الله است . وبرای ایثارگری مجاهدون فی سبیل الله تعبیر می شود . یعنی کسانی که در راه خدا ایثار وجهاد می کنند و هرگز از راه خدا در صورتی که به قتل نرسیده اند وزنده ماندند هم بر نمی گردند .

البته امروزه بسیاری از پیروان مسیحیت تعریف شده ، جهاد را مترادف با تروریسم و شرارت وخشونت معرفی نموده اند که این مطلب را بخصوص پاپ بندیکت پانزدهم به زبان آورد . هرچند کل مطلب آن نقل قول ازبیانات یک پاپ دوران جنگ های صلیبی بود ولی بیان این جملات در این دوره وحساسیت هایی که بعد از یازده سپتامبر به وسیله بوق های تبلیغاتی ورسانه های بزرگ غربی به وجود آمد . علنا“ در راستای کمک به چهره مخدوش بوش رئیس جمهور آمریکا قرار گرفت . امّا علاوه بر اینکه در همان انجیل و تورات واژگانی به نام دفاع مقدّس وجود دارد . قرآن هم تأیید می کند که جهاد بر همه ادیان ابراهیمی حکم شده است : ۶

انّ الله اشتری من المومنین انفسهم واموالهم بأنّ لهم الجنّه یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون ویقتلون   وعدا“ علیه حقّا فی التورائه والانجیل والقرآن ومن اوفی بعهده من الله ../توبه /آیه ۱۱۱

یعنی: « خداوند از مومنان ، جانها واموالشان را خریداری کرده ، که بهشت برای آنان باشد ؛ در راه خدا پیکار می کنند ، می کشند وکشته می شوند؛ این وعده حقّی است بر او ، که در تورات وانجیل وقرآن ذکر فرموده ؛ وچه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است ؟.

اینان چه شهید بشوند به نام شهید وچه زنده بمانند به نام مجاهدون فی سبیل الله و ایثارگران دین خدا همان « والسّابقون السّابقون » ( واقعه – آیه ۱۰) سبقت گیرندگان از همدگیر در مصاف نبرد با دشمن اند که در واقع به رستگاری می رسند ورستگارانند . (اولئک هم المقرّبون واقعه آیه ۱۱) .

  به طور کلّی در قرآن‌ کریم‌ بیش‌ از ۱۵۰ مورد ازکلمه‌ شهید یا کلمات‌ هم‌خانواده‌ آن‌ یادشده‌ است‌ که‌ در معانی‌ مختلف ، به معنی شاهد و ناظر وگواه‌ و… به‌ کار برده‌ شده‌ است‌.
از جمله‌، خداوند در سوره‌ بقره‌ آیه‌۱۴۳ فرموده‌ است‌:
«و کذالک‌ جعلناکم‌ امه‌ وسطا لتکونواشهداء علی‌ الناس‌ و یکون‌ الرسول‌ علیکم‌شهیدا»

یعنی : « همان گونه که شما را امت میانه ای قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید وپیامبر هم بر شما گواه باشد ..»
و در سوره‌ نساء، آیه‌ ۶۹ ،

«و من‌ یطع‌ الله و الرسول‌ فاولئک‌ مع‌ الذین‌انعم‌ الله علیهم‌ من‌ النبیین‌ و الصدیقین‌ والشهداء و الصالحین‌».

یعنی: « وکسی که خدا وپیامبر را اطاعت کند ،‌ همنشین کسانی خواهد بود که خدا نعمت خود را بر آنان تمام کرده ؛ از پیامبران و صدیقان وشهدا وصالحان »
همچنین‌ در سوره‌ آل‌عمران‌ آیه‌ ۱۶۹ آمده است :
«و لاتحسبن‌ الذین‌ قتلوا فی‌ سبیل‌ الله امواتا بل‌ احیاء عندربهم‌ یرزقون‌».

یعنی : « هرگز گمان مبرکسانی که در راه خدا کشته شدند ، مردگانند ! بلکه آنان زنده اند ، ونزد پروردگارشان روزی داده می شوند »

با همین شواهد کوتاه قرآنی می توان پی برد که در دین اسلام برای شهادت وایثار مرتبه ای بی نظیر وجود دارد . به گونه ای که امامان وپیشوایان وحتی رسول خدا صلّی الله وعلیه وآله وسلّم در دعاهای خاصّه خود از خداوند کریم وبخشنده ومهربان درخواست شهادت می کنند تا با پایانی نیکو به سمت او بر گردند . آنها که با آیه شریفه (یا ایّتها النفس المطمئنّه /فجر /۲۷ ) به سمت نور مطلق سیر می کنند واز جان خود برای مرتبه رضای او می گذرند .

مشخصّات عمومی شهید وایثارگر در قرآن کریم :

۱- « والسّابقون السّابقون »/ سوره واقعه / آیه ۱۰  

یعنی کسانی پیشگام وسبقت گیرندگان در راه دین وجهاد در راه دین خدا هستند

۲-« اولئک المقرّبون »/ واقعه /۱۱

یعنی آنها مقربان درگاه الهی اند وکسانی اند که به مقام قرب الهی نزدیکند .

۳- والذین ءامنوا بالله ورسله اولئک هم الصّدّیقون والشّهدا /حدید/۱۹

یعنی: کسانی که به خدا ورسولانش ایمان آوردند ، آنها صدیقین وشهدا نزد پروردگارشانند .

۵-              یا ایّتها النّفس المطمئنّه * ارجعی الی ربّک راضیه مرضیه * فادخلی فی عبادی *‌وادخلی جنّتی /سوره فجر /آیات ۲۷-۳۰

یعنی : تو ای روح آرام یافته * به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی وهم او از تو خشنود است *پس در سلک بندگانم در آی * ودربهشتم وارد شو

۶-              الذین اذا ذکر الله وجلت قلوبهم والصّابرین علی ما اصابهم والمقیم الصّلواه وممّا رزقناهم ینفقون /سوره حج / آیه ۳۵

یعنی : همانها که چون نام خدا برده می شود، دلهای شان پر از خوف می گردد ، وشکیبایان در برابر مصیبتهایی که چون آنان می رسد ؛ و آنها نماز را برپا می دارند واز آنچه به آنان روزی داده ایم انفاق می کنند .

۷-              ولکن الرسول والّذین ءامنوا معه جهادوباموالهم وأنفسهم واولئک لهم الخیرات واولئک هم المفلحون /توبه /آیه ۸۸

یعنی : ولی پیامبر وکسانی که به او ایمان آوردند ، با اموال وجانهای شان جهاد کردند؛ وهمه نیکیها برای آنهاست و آنها رستگارانند .

۸-              انّ الله یحبّ الّذین یقاتلون فی سبیله صفّا“ کانّهم بنیان مرصوص /صف/آیه۴

یعنی : خداوند کسانی را دوست می دارد که در راه او پیکار می کنند ، گویی بنایی آهنین اند .

۹-              تومنون بالله ورسوله وتجاهدون فی سبیل الله باموالکم وأنفسکم ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون / صف / آیه ۱۱

یعنی : به خدا ورسولش ایمان بیاورید و با اموال وجانهای تان در راه خدا جهاد کنید ؛ این برای شما بهتر است اگر بدانید .

۱۰ واخری تحبّونها نصر من الله وفتح قریب وبشّر المومنین / صف /آیه ۱۳

یعنی : ودیگری که آن را دوست دارید و آن یاری خداوند وپیروزی نزدیک است ؛ ومومنان رابشارت باد .

۱۱-وقاتلوا فی سبیل الله الّذین یقاتلونکم ولا تعتدوا انّ الله بحبّ المعتمدین / بقره /آیه ۱۹۰

یعنی : ودر را خدا ، با کسانی که با شما می جنگند ، نبرد کنید ؛ واز حد تجاوز نکنید ، که خدا تعدّی کنند گان را دوست نمی دارد .

۱۲-وقاتلو فی سبیل الله واعلموا انّ الله سمیع علیم /بقره /۲۴۴

یعنی : در راه خدا پیکار کنید ، وبدانید خداوند شنوا وداناست .

۱۳- کتب علیکم القتال وهو کره لکم وعسی ان تکرهوا شیئا وهو خیر لکم ./ بقره / آیه ۲۱۶

یعنی : جهاد در راه خدا ، بر شما مقرر شد ، در حالی که برای تان ناخوشایند است . چه بسا چیزی را که خوش نداشته باشید ، حال آنکه خیر شما در آن است

۱۴-والّذین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا وانّ الله لمع المحسنین/عنکبوت / آیه ۶۹

یعنی : و آنها که در راه ما جهاد کنند ، قطعا“ به راههای خود ، هدایت شان خواهیم کرد ؛ وخداوند با نیکوکاران است .

و………

 

جایگاه ومقام شهیدان وایثارگران

در دین اسلام ودر قرآن کریم ، شهیدان دارای درجات رفیع ومقام شامخی دارند که در موارد گوناگون به صفات زیر خوانده می شوند :

۱-              شفاعت کنندگان درگاه احدیّت (آل عمران ۱۸ )

۲-              اقربای درگاه الهی ( فجر ۲۸ و بینه آیه ۸ و)

۳-              اولین ورودکنندگان به بهشت (واقعه آیه ۱۰ )

۴-              همنشین با پیامبران واولیاءالله (نساء ۷۲)

۵-              دریافت کنندگان رحمت وپاداش عظیم   ( نساء ۹۵و۹۶ و..)

۶-              روزی خورندگان درگاه الهی ( آل عمران آیه ۱۶۹ )

۷-              رستگارانند (واقعه آیه ۱۱و نساء آیه ۷۴ و..)

البته نباید فراموش کرد که شهدا هم درجاتی دارند و همه آن مراتب از کمترین تا بالاترین دارای ارزش واعتباری خاص در نزد خداوند کریم هستند واینان در اصطلاح آبروداران درگاه احدیّتند .

قرآن کریم هم مراتب ودرجات شهیدان را تأیید می کند :

«‌‌‌لا یستوی القاعدون من المومنین غیر اولی الضّرر والمجاهدون فی سبیل الله با موالهم وأنفسهم علی القاعدین درجه وکلا وعدالله الحسنی فضّل الله المجاهدین علی القاعدین اجرا“ عظیما » / نساء / آیه ۹۵

یعنی : افراد با ایمانی که بدون بیماری وناراحتی ، از جهاد بازنشستند ، با مجاهدانی که در راه خدا با مال و جان خود جهاد نمودند ، بر قاعدان (ترک کنندگان جهاد ) برتری مهمّی بخشیده ؛ وبه هریک از این دو گروه خداوند وعده پاداش نیک داده ؛ ومجاهدان را بر قاعدان ، با پاداش عظیمی برتری بخشیده است .

شهیدان در قران کریم از رستگاران عالمند که در سرمستی – ارجعی الی ربک راضیه مرضیه (فجر ۲۸) ابتدا به بندگی خداوند رسیدند . مقامی که بس رفیع است . چون هنگامی که پیامبر خدا حضرت محمد مصطفی صلّی الله و علیه وآله در شب صعود به آسمان با پرسش« خلافت توأمان با حکومت خدا را بر زمین می خواهی یا بندگی وعبادت خدا را »، روبرو شد که پیامبر خدا صلّی الله وعلیه وآله بندگی را برگزید و با همین انتخاب بر همه انبیا واوصیا پیشی گرفت واشرف انبیا واوصیا ومخلوقات وحبیب خداوند کریم شد . چنانکه در نماز می خوانیم :

«اشهد انّ محمّد عبده ورسوله »

وحال این شهدا هستند که با اجر شهادت شان ابتدا به مقام بندگی خداوند در می آیند :

« فادخلی فی عبادی » / فجر آیه ۲۹

وسپس جزو رستگاران ابدی می شوند ووارد بهشت می شوند . امّا نه با سختی ومشقّت . بلکه به راحتی دری به نام باب الشهدا که دری از درهای بهشت است .

« وادخلی جنّتی »/فجر آیه ۳۰

وارد بهشت من شوید .

یعنی خداوند می خواهد که بفرمایید این بهشت از آن شماست ای دوستان من ( رضی الله عنهم ورضوا عنه / بینه ۸) من از شما راضیم و می دانم که شما هم از من راضی وخشنود هستید . پس بر شما گوارا باد .

وبهشت برای صدای قدم های این مردان وزنان (شهید وشهیده ) دلتنگ است .

 

اوصاف شهیدان در قرآن کریم :

شهیدان در نزد خداوند زنده اند وبرای آنانکه هنوز به جمع شان نپیوسته است دعا می کنند واز روزی خود شادند . آنها از خدا راضی وخشنودند وخداوند هم از آنان خشنود وراضی است . قرآن کریم اوصاف مختلفی را برای شهدا وایثارگران بیان می کند از جمله :

۱-              دارای اراده آهنین – ( سوره صف آیه ۴)

انّ الله یحبّ الّذین یقاتلون فی سبیله صفّا“ کأنّهم بنیان مرصوص

« خداوند کسانی را دوست دارد که در راه او پیکار می کنند گویی بنایی آهنین اند .

۲-              دلشادان درگاه الهی (آل عمران آیه ۱۷۰ )

فرحین بما ءاتاهم الله من فضله .

« ( مجاهدان وشهیدان ) از نعمت خدا وفضل او مسرورند

۳-              بهترین بیوگرافی شهدا ومجاهدین ( آل عمرا ـ آیه ۱۷ )

الصّابرین والصّادقین والقانتین والمنافقین والمستغفرین بالاسحار

« همانها که استقامت می ورزند ، راستگو هستند ، خضوع ، وانفاق می کنند ؛ ودر سحرگاهان استغفار می کنند »

۴-              آنها حتی با دهان روزه که باشند دیگران را بر خود برتری می دهند (اوج ایثار ) / انسان / آیه ۸

ویطعمون الطّعام علی حبّه مسکینا“ ویتیما“ واسیرا

وغذای خود را با آنکه به آن نیاز دارند (به دلیل روزه بودن ) (سه شب پیاپی ) به مسکین ویتیم واسیر می دهند .

و……

در قرآن کریم وتفاسیر جایگاه شهید ومجاهدین فی سبیل الله نسبت به مقوله های دیگر بسیار زیاد است . واین خود نشان دهنده اهمیّت این موضوع است . چرا که جزو سه کار در اهمّ واجبات دین در قرآن کریم وحدیث نامبرده شده است . ( عبادت خداوند ، نیکی به پدر ومادر و جهاد در راه خدا ) و خداوند وتنها وتنها خداوند است که مقام واقعی شهید وایثارگر را می داند . چون شهید وایثارگر با خدا معامله کرده اند وچه کسی خوش حساب تر از خداوندی که تمام زیبایی ها را آفریده است و همه چیز با اراده ومشیّت اوست.


8 − هفت =